ଏକ ପବିତ୍ର ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଗଭୀର ଆଶାୟକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି କହିଛି—ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ଛଅଟି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ପାଳନ କରେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତିନିଟି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦୁଇଟି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ; କିନ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥ ଦ୍ୱିଜ, ସେ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥର ବ୍ରତକୁ କୌଣସି ତୀର୍ଥରୁ ବଡ଼ ମନାଯାଏ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ପାକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କୌଣସି ଜନ୍ତୁକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବରେ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍। ଜୀବ ହେଉ କି ଅଜୀବ, ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞ ଓ ନିବେଦନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ଦିନରେ କିମ୍ବା ରାତିର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଶୁଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅସମୟରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଏକ ଅସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ଘରରେ ଖାଇନାହିଁ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଅତିଥିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ୍; ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଦକ୍ଷ, ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ବ୍ରତ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶେଷ ଗୃହସ୍ଥ ଦାୟିତ୍ୱରେ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ଓ ପିତୃଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ଥିର, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ଅବହେଳା କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ନିର୍ଦେଶ ଭଙ୍ଗ କରିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ମିଥ୍ୟାରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ବଣ୍ଟନ କରିବା ମାତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କରୁଛନ୍ତି, ଗୃହସ୍ଥ ସେମାନେକୁ ଦେଇବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ସେମାନେ 'ଵିଘସାଶୀ' ଭାବେ ଅମୃତ ଖାଦ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅମୃତ ସମାନ, ଯଜ୍ଞରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ସମାନ; ଯେଉଁମାନେ ବଣ୍ଟନ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ସେମାନେ 'ଵିଘସାଶୀ' ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ଭଗ୍ନା, ସଂଯମୀ, କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଏକ ଗୃହସ୍ଥ, ଅଫିସିଆଣ୍ଟ, ପୁରୋହିତ, ଗୁରୁ, ମାମୁ, ଅତିଥିମାନେ, ବୟସ୍କ, ଶିଶୁ, ରୋଗୀ, ଡାକ୍ତର, ଆତ୍ମୀୟ, ନିଜ ପରିବାର, ମା, ବାପା, ଶାଳା, ଭାଇ, ପୁଅ, ପତ୍ନୀ, ଝିଅ ଓ ଦାସ-ଦାସୀଙ୍କ ସହ ଏକତାରେ ରହିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ କୌଣସି ବିବାଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ବିବାଦ ଏଡ଼ିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଜିତିବା ସମାନ; ଏହି ଉପରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକର ନାଥ, ବାପା ପ୍ରଜାପତି ଲୋକର ନାଥ; ଅତିଥି ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ, ପୁରୋହିତ ବେଦ ଲୋକର ନାଥ; ଶାଳା ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାଥ, ଆତ୍ମୀୟ ବୈଶ୍ୱଦେବ ଲୋକର ନାଥ; ଆତ୍ମୀୟ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ଭୂମିର ଦିଗ୍ଗୁଡିକର ନାଥ; ମା, ମାମୁ, ବୟସ୍କ, ଶିଶୁ, ରୋଗୀ ଆକାଶରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ; ପୁରୋହିତ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାଥ, ଶରଣ ନେଇଥିବା ଲୋକ ସାଧ୍ୟ ଲୋକର ରକ୍ଷକ; ଡାକ୍ତର ଅଶ୍ୱ ଲୋକର ନାଥ, ଭାଇ ଭାସୁ ଲୋକର ରକ୍ଷକ; ପତ୍ନୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକର ରାଣୀ, ଝିଅ ଘରରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ; ବଡ଼ ଭାଇ ବାପା ସମାନ, ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅ ନିଜ ଶରୀର ସମାନ। ଲେଖାପାଳ, ଦାସ-ଦାସୀ ଓ ଝିଅଙ୍କୁ ବିଶେଷ କୃପା ଦେଉଅଉଁ ଉଚିତ୍; ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଯଦି କୌଣସି ଅପମାନ ମିଳେ, ସେହି ଅପମାନକୁ ନିର୍ବିଗ୍ନ ଭାବରେ ସହିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଗୃହସ୍ଥ, ଧର୍ମପରାୟଣ, ଶ୍ରମକୁ ଜିତିଥିବା, ବହୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକ କେବଳ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍। ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ତିନିଟି ମାର୍ଗ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ତମ ଫଳକୁ ନେଇଯାଏ; ଏପରି, ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବନ ଭାଗକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ। ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁମାନେ ପାତ୍ର ବହିବା, ଉଠାଇବା, ଓ ପିଜନ୍ ପରି ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଜୀବନ ମାର୍ଗ ଅଛି, ସେଠି ଅଞ୍ଚଳ ଉନ୍ନତି କରେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଦଶ ପିଢି ପିତୃମାନେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ମାର୍ଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚକ୍ରଧର ଲୋକରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତିଛନ୍ତି, ଏହି ପଥ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶିତ; ନିୟମିତ ମନ ଥିବା ଗୃହସ୍ଥମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାନ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ, ଏହି ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଲେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଏବେ ମୁଁ ତୃତୀୟ, ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ କହିବି; ଶୁଣ, ଭୀଷ୍ମ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଶ୍ରୟ—ସେମାନେ ଦୀକ୍ଷା ପରେ ତୀର୍ଥରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ଜଗତ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ତୃତୀୟ ଅଂଶ ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଅଗ୍ନିକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍, ଯଜ୍ଞ ଓ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠା, ଖାଦ୍ୟରେ ସଂଯମ, ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଉପାସନାରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସମୟରେ କେବଳ ଅଗ୍ନି ନିବେଦନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଉପାଦାନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଅନଉଠା ଚାଉଳ, ଯବ, ଜଙ୍ଗଲ ଶସ୍ୟ, ଓ ଉଠାଇବା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା। ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଯଜ୍ଞ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ଏହିପରି ପଞ୍ଚ ଶୀତ ମାସରେ; ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବନ ମାର୍ଗ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କିଏ ଯାହା ପାଇଁ ମିଳେ, ତୁରନ୍ତ ଖାଏ; କିଏ ଏକ ମାସ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ; କିଏ ଏକ ବର୍ଷ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ କିଏ ଦ୍ଵାଦଶ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ।