ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ନିତିମୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର ଶକ୍ତିରେ ବଡ଼ ଉପଭୋଗ ଲାଭ କରନ୍ତି। ବଡ଼ ସାଗର ଭଳି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ନାହିଁ, ସେପରି ପୁଷ୍କର ସମାନ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ। ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟର ଗୁଣରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ, ଏବଂ ଏଠାରେ କିଏ କିଏ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି ତାହା ମୁଁ ଏବେ କହିବି। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ବିଷ୍ଣୁ, ହସ୍ତୀ-ମୁଖୀ ଗଣେଶ, କୁମାର, ରେବନ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିବଦୂତି ଦେବୀ, ଏବଂ ସେ ଯୌବନୀ ଦେବୀ ଯେଉଁଠି ସଦା ମଙ୍ଗଳ ଆଣନ୍ତି—ସେମାନେ ନିତିମୟ ଲୋକମାନେ କରୁଥିବା ତପ, ନିଗ୍ରହ ଓ ପୂଜାରେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥରେ ବଡ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ଉପବାସ ଓ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଧାନ ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ଅସ୍ରମ କରି ବସିଥିବା ଲୋକ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କୃତ ଯୁଗରେ ବାରୋ ବର୍ଷ, ତ୍ରେତାରେ ଏକ ବର୍ଷ, ଦ୍ୱାପରରେ ଏକ ମାସ, କଳି ଯୁଗରେ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଏହି ଫଳ ମିଳିଥାଏ, ଭୀଷ୍ମ। ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ କହାଯାଇଥିବା ଭଳି, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳରେ ବସିଥିବା ଲୋକ ଏହି ଲୋକରେ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀରେ ଏହାଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ର କୌଣସି ନାହିଁ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ। ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଵନପ୍ରସ୍ଥ, ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ଯେଉଁଠି ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଏକ ଆଶ୍ରମରେ ଯଥାପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ସେମାନେ ପରଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଚୌମୁଖାରେ ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଁ ଶିଢ଼ି ଥିବା; ଏହି ଶିଢ଼ିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଛାତ୍ର ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିତ ହୋଇ ଜୀବନର ଚାରି ଭାଗର ଏକ ଭାଗ ଗୁରୁ କିମ୍ବା ଗୁରୁପୁତ୍ର ସହିତ କଟାଇବା ଉଚିତ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବା ଛାତ୍ର ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ, କ୍ରିୟା କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି; ଗୁରୁ ଡାକିଲେ ନିୟମିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ଚାତ୍ର ସବୁଠୁ ଶେଷରେ ଶୁଇବା ଓ ସବୁଠୁ ପ୍ରଥମେ ଉଠିବା ଉଚିତ; ଚାତ୍ର ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦରକାର, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ଦ଼ଉଡ଼ିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ଭାବି; ସେ ସେବକ ଭଳି ତିଆରି ରହିବା ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ। ସେ ସୁଚି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗୁଣମୟ ହେବା ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦେବା ବେଳେ ମାତ୍ର କଥା କହିବା ଉଚିତ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁ ଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଛାତ୍ର ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଗୁରୁ ପିଇବା ପୂର୍ବରୁ ପିଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଗୁରୁ ଦ଼ଉଡ଼ିଲେ ଛାତ୍ର ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଗୁରୁ ଜାଗିଲେ ଛାତ୍ର ଶୁଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦୁଇ ହାତ ଫିଳାଇ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦରେ ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ; ଡ଼ାହାଣ ପାଦକୁ ଡ଼ାହାଣ ହାତ, ବାମ ପାଦକୁ ବାମ ହାତ ଦେଇ ମୃଦୁ ଚାପ ଦେବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଛାତ୍ର ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କୁ ସୂଚନା କରିବା ଉଚିତ—"ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଏହା କରିବି" କିମ୍ବା "ଏହା ମୋତେ କରାଯାଇଛି"। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ଧନ ଦେଇ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଆବେଶ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଗନ୍ଧ ଓ ରସ ପୂର୍ବରୁ ଚାତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ପଢ଼ା ଶେଷ କରିବା ପରେ ତାହା ଭୋଗ କରିବା ନିୟମ। ଏଠାରେ ଚାତ୍ର ପାଇଁ ଯେଉଁ ସବୁ ନିୟମ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି, ସେମାନେ ଗୁରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଛାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଛାତ୍ର ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଉଚିତ ଆଶ୍ରମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଅନୁଚିତ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ। ଦ୍ୱିଜ ଜନ, ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରୁ ବେଦ, ବେଦାଙ୍ଗ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଶିଖି ଅନ୍ନ ଦାନ କରି ଓ ଭୂମିରେ ଶୁଇ ଶିଖିବା ଉଚିତ। ବେଦାଧ୍ୟୟନ ନିୟମ ପୂରଣ କରି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ଶିକ୍ଷା ଶେଷ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁଣମୟ ହୋଇ ବିବାହ କରି, ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି ଗୃହସ୍ଥ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଗୃହସ୍ଥ ମାର୍ଗ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି: ପ୍ରଥମ ଧାନ ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ରଖିବା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଏକ ମଟିରେ, ତୃତୀୟ ଅଶ୍ୱ-ଉରସ୍ଥ ଭାବରେ, ଚତୁର୍ଥ ଗୁରୁବାପିକା ଭଳି; ଏମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଜଗତ୍ ଜୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅନୁତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ଛଅ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ତିନି, ଅନ୍ୟ ଦୁଇ; ଚତୁର୍ଥ ଦ୍ୱିଜ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥ ନିୟମରୁ ଉପରି କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ନିଜ ପାଇଁ ଖାଇବା ପାଇଁ ରନ୍ଧା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟଥା ଜୀବ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଜୀବ ହେଉ କି ଅଜୀବ, ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞ ଓ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ଦିନେ ଅଥବା ଶୁଭା ଓ ଶୁଭା ରାତିରେ ଶୁଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅନୁଚିତ ସମୟରେ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅସମ୍ମାନିତ ଓ ଖାଇନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଘରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଅତିଥିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ; ପିତୃ ଓ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ ନିୟମିତ; ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ନିୟମ ପାଳନ କରୁଥିବା ବିଦ୍ୱାନ ଲୋକମାନେ। ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅବଲମ୍ବିତ ଥିବା, ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଦେବ ଓ ପିତୃଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଏକ ସମ୍ମାନ।