ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ରର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗଳ୍ପ ଆମେ ଶୁଣିପାରୁ। ପୁଷ୍କରରେ ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସେଠାରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ଖେଳ କରୁଥିବା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ଚମକୁଥିବା, ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଥିବା ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୟୂରମାନେ ଅନୁଗତ ହେଉଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକରେ, ପୁଷ୍କରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଦୃଢ଼ ମନୋବଳ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅନେକ ଦିନ ରହି, ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ମାନବ ଜଗତକୁ ଫେରିଲେ, ଧନୀ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ କାରୀଷୀ ବିଧି କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଛାଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ଏବଂ ଏକ ଯୁଗ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠି ରହେ। ସେଠାରେ ସେ କେବେ ବି ନିଜ କର୍ମରେ ପୀଡିତ ମର୍ତ୍ୟ ମାନବକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ପଥ କେଉଁଠି ବି ଅବରୋଧ ହୁଏ ନାହିଁ—ଉପର, ତଳ, କିମ୍ବା ପାର୍ଶ୍ୱରେ। ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ, ବିଶ୍ରୁତି ବ୍ୟାପିଥିବା, ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା, ଶିଷ୍ଟାଚାର ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା। ସେ ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏବଂ ସଦା ଅକ୍ଷୟ ଫୁଲ ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ ନୀଳ କମଳ ପାତ୍ର ପରି ଗାଢ଼, ଚୁଲି ଗାଢ଼ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ; ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକାରୀ, ସୁନ୍ଦର ଗତିବିଧି ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଠି ଥିବା ମହିଳାମାନେ ଶ୍ରୀମୟୀ, ଯୌବନରେ ଗର୍ବିତ, ସେଠି ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପରେ ସେବା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶୟନକୋଠରୀରେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଲୁଟି ଓ ବାଂଶୀର ଧ୍ୱନିରେ ସେ ସକାଳେ ଉଠି, ମହା ଉତ୍ସବର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି—ଏହି ସୁଖ ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କୃପାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଆଚରଣ ଓ ତୀର୍ଥ କ୍ଷେତ୍ରର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି—ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମ ଉପବାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଆଚରଣ ଛାଡ଼ି ବି ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ପହଁଚନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀ, ବିଦେଶୀ, ଶୂଦ୍ର, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ବୋବା, ମୂଢ଼, ଅନ୍ଧ, ବଧିର—ଏମାନେ ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମ ରହିତ ଥିଲେ କଣ ତାଙ୍କର ଗତି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ କହାଯାଏ—ହେ ଭୀଷ୍ମ, ପୁଷ୍କରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ମହିଳା, ବିଦେଶୀ, ଶୂଦ୍ର, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିମାନରେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପହଁଚନ୍ତି। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ପରିଚାରକ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ହୀରାର ଦଣ୍ଡା, ରତ୍ନଖଚିତ ମଣ୍ଡପରେ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଚିହ୍ନିତ ଅଭିଲାଷାର ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, କାମଧେନୁ ସଦୃଶ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ମହିଳା ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି। ମହାତ୍ମାମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଭିଲଷିତ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରୁ ପତିତ ହେଲେ, ପୃଥିବୀର ଦ୍ୱୀପମାନେ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ମହାନ ବଂଶରେ ଧନୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପଶୁ ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସର୍ପ, କୀଟ, ପିପିଳିକା ମାନେ—ଭୂମିଜ, ଜଳଜ, ସ୍ୱେଦଜ, ଅଣ୍ଡଜ, ଜରାୟୁଜ, ଇଚ୍ଛାରେ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ବିନା, ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିମାନରେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପହଁଚନ୍ତି। ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ପାପରେ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଧର୍ମ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ପୁଷ୍କରରେ ବସି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଳିଯୁଗରେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଫଳ ବିହୀନ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ରାତିରେ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ପାପ କରେ—କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ, କିମ୍ବା ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା, କାମ କ୍ରୋଧରେ ଅନୁଗତ ହୋଇ—ସେ ପ୍ରଭାତେ ପୁଷ୍କରରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ଏହି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ ଯାଏଁ ପବିତ୍ର ହୋଇ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ୱୟ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ପାପ କ୍ଷୟ କରାଯାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ, ପାପ ମୁଚିଯାଏ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଯଦି କୌଣସି ପାପ କରାଯାଏ, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ଧ୍ୟା ଦର୍ଶନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯେଉଁମାନେ କାମନାରେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଷ୍କରରେ ବ୍ରହ୍ମାର ଉପାସନା କରି ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ତଥାପି ମୁକ୍ତି ପାଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦିନକୁ ତିନିଥର ଭୋଜନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ବାୟୁଭକ୍ଷ ତପସ୍ବୀ ସମାନ ମନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ପୁଷ୍କରରେ ଶୁଭ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ବଡ଼ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେପରି ମହାସାଗର ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ନାହିଁ, ସେପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ପୁଷ୍କର ସମାନ ନାହିଁ। ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟର ଗୁଣରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ; ବରଂ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଗଜାନନ, କୁମାର, ରେବନ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିବଦୂତୀ ଦେବୀ, ମଙ୍ଗଳଦାୟିନୀ କନ୍ୟା—ଏମାନେ ଶିଳ୍ପ, ନିୟମ ଓ ଉପାସନାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।