ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର, ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଉତ୍ସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ଭକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତି କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଲୌକିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି ଧରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଭକ୍ତିକୁ ବେଦିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅମାବାସ୍ୟା କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍; ଦାନ ଦେବା, ପିଠା ଓ ଚାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏହାର ଅଂଶ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ேଯଜ୍ଞ, ଦୃଢତା, ସୋମପାନ, ସମସ୍ତ ேଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ସଂହିତା ପାଠ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ନିୟମାନୁସାରେ କରାଯାଏ—ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବେଦିକ ଭକ୍ତି ଭାବାଯାଏ। ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ବ୍ରହ୍ମ ଦେବତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ତଥାପି, ରାଜନ୍, ଆତ୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ଭକ୍ତିକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି ଆଉ ଏକ ପ୍ରଣାଳୀ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସାଂଖ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ, ଯୋଗ ରୁପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହାର ବିଭାଗ ମୋତେ ଶୁଣ। ପ୍ରଧାନ ଆରମ୍ଭ କରି ଚବିଶିଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସାଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଜଡ଼ ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ପঁଚାଶ ତମ। ପୁରୁଷ ଚେତନ, ଭୋଗ୍ତା, କିନ୍ତୁ କ୍ରିୟାର କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ। ଆତ୍ମା ଅମର, ଅବିନାଶୀ, କ୍ରିୟାର ପ୍ରେରକ ଓ କାରଣ। ପୁରୁଷ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଶାଶ୍ୱତ, କାରଣ ଓ ପ୍ରପିତାମହ। ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ଭାବ ସୃଷ୍ଟି, ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି—ଏହା ସାଂଖ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ହୁଏ; ପ୍ରଧାନ ଗୁଣମୟ। ସାମ୍ୟ, ଏଶ୍ୱରତ୍ୱ, ପ୍ରଧାନ, ବିଭିନ୍ନତା, କାରଣତ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ, ଭୋଗ୍ୟତ୍ୱ—ଏହି ସବୁ ଏପରି ହେଉଛି। ପ୍ରଧାନର ଯାହାକୁ ଭୋଗ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେଠି ଏହାର ବିଭିନ୍ନତା; ସବୁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ-ପୁରୁଷ କ୍ରିୟାକାରୀ ଓ ଅକ୍ରିୟାକାରୀ ଦୁହେଁ। ପ୍ରଧାନରେ ଚେତନତାକୁ ସାମ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ; ତତ୍ତ୍ୱ ଓ କାରଣର ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଅନୁଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଏଶ୍ୱରତ୍ୱ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ୍ୟେ ସାଂଖ୍ୟକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଏଭଳି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ସଂଗ୍ରହ ଓ ଗଣନା; ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଶୁଣି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝନ୍ତି। ଏହିପରି ସାଂଖ୍ୟ ନିର୍ମାତାଙ୍କର ଭକ୍ତିକୁ ଧାର୍ମିକମାନେ ଆତ୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି; ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ହେ ପ୍ରପିତାମହ। ଯେଉଁଅଂଶ ଶ୍ୱାସନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନିରନ୍ତର ଲିନ, ଧ୍ୟାନରତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ, ମାଧୁକରୀ ଭିକ୍ଷା ଭୋଜନ, ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟକମଳରେ ବସିଥିବା, ଲାଲ୍ ମୁହଁ ଓ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କଟିରେ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଶୋଭା, ଚାରିଟି ମୁହଁ, ଚାରିଟି ହାତ, ଅଭୟ ଓ ବର ଦେଉଥିବା ହସ୍ତ। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା ସିଦ୍ଧିକୁ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏପରି ଭକ୍ତି ଯାହା ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିବେଦିତ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏବେ ହେ ରାଜନ୍, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ କିପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କ ନିଜେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଥିବା ସଭାରେ ଯେପରି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣ। ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହି ବିଷୟ ପୂର୍ବରୁ ଖୋଲାମେଳା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା; ସେମାନେ ଅସଙ୍ଗ୍ରହ, ଅହଂକାର, ମୋହ ଓ ଅର୍ଜନ ରହିତ। ନାତି-ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ମାଟି, ପଥର, ସୁନା—ସବୁପ୍ରତି ସମଭାବ; ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିଜ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅଭୟ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ନିରନ୍ତର ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଲିନ, ଧ୍ୟାନରତ, ଯଜ୍ଞରେ ଲିନ, ସଦା ପବିତ୍ର, ତପସ୍ଵୀ ଧର୍ମରେ ନିବେଶିତ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ପଦ୍ଧତି ଜାଣନ୍ତି, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସନ୍ଦେହ ରହିତ, ଏହି ବିଧି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହିମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଶୁଣ, ହେ ପୌଷ୍କର: ସେମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ ସାୟୁଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇ ଆସୁଥିବା ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ନ ପାଆନ୍ତି; ପୁନଃ ଫେରିବାକୁ ଛାଡ଼ି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଲୋକରେ ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମରେ ବସୁଥିବା, ସେମାନେ ପୁନଃ ଆଗମନ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଷଟ୍ କର୍ମରେ ଲିନ, ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଅଂଶ ேଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ନିୟମାନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଗତି କେବେ ବାଧା ପାଏ ନାହିଁ; ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀରେ ଶୋଭିତ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି କରନ୍ତି। ହଜାର ହଜାର ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟି ଘିରି ରହି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ତାରୁଣ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚଳିତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାମତ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଅପରାଜିତ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ଇର୍ଷ୍ୟାନୀୟ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧନୀ। ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହେଲେ, ସେମାନେ ମହାକୁଳରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ରୂପବାନ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଗୁରୁସେବା, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ମାଧୁକରୀ ଜୀବନ ଓ ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ପାଏ। ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ନିଜ କର୍ମରେ ଦକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ଭୋଗ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ।