ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରାଚୀନ ବେଦିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ମହାପିତାମହମାନେ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଇଁ ଉଚିତ ଭାବେ ଆହାରାଞ୍ଜଳି ଦିଆଯାଏ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧିକୁ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ! ଏଠାରେ ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ନିଜ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଆହାର ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏହି ଦାନ ସବୁବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ପୁଅମାନେ ଦେବା ଉଚିତ। ସଦ୍ପୁତ୍ରମାନେ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ଆନନ୍ଦ ଆଣନ୍ତି। ମୁଁ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଛି, ଏହା ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠାର ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଜନ୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏଠାରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଭାବେ ମନ ମାନି ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଇଛି, ଏଠାରେ ତୁମେ ତୁମ ଭାର୍ୟା ସହିତ ବସିବା। ତେବେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଏହି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ, ମୁଁ ଏଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ବସିଥାଏ। ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଏଠି ବସିବି, ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ମୁଁ ଦେଇଛି। ମୁଁ ମହାଦେବ, ସଦା ତୁମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ। ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି ଖୁସି ହୋଇଛି, ତେଣୁ ତୁମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି, ଏବଂ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଠାରୁ ଚାହଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଇଦେବି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠା ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଦାତା ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଦାତା; ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହଁନ୍ତି। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ରୁଦ୍ର, ତୁମ ଶୁଭ ବାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି; ଏବଂ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିବେ। ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ମହାଦେବ ବାରାଣସୀକୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମା ବାରାଣସୀକୁ ପଠାଇବା ପରେ କ’ଣ କଲେ? ଜନାର୍ଦନ ଓ ଶଙ୍କର କ’ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ? ସେମାନେ କେଉଁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଜ୍ଞ କଲେ? କିଏ ସେଠି ସଭ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ ଥିଲେ? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କୁହ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ରତ୍ନମୟ ନଗର ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଶ୍ରୀନିଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ନିବାସ, ଘନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଭରିଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ମଣି ଓ ରତ୍ନର ଚମକ ଓ ପାନିମୁଁ ନିର୍ମଳ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବେଳେ ବେଳେ ଲତାମଣ୍ଡପର ଛାୟା ତଳେ ମୟୂରମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ସିଂହ ଡାକରେ ଭୟଭୀତ ହାତୀମାନେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ। ଝରଣା ଓ ନଦୀର ଶୀତଳ ଝରି ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଶୀତଳ କରୁଥିଲା, ବାୟୁରେ ଗଛମାନେ ଦୋଳିଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ମଧୁର ପାନୀୟ ସ୍ଥଳ ଅନେକ ଥିଲା। ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟାନ କାସ୍ତୁରୀର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା, ଏଠାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲତାମଣ୍ଡପରେ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ଳାନ୍ତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ରାସ୍ତାରେ ଶୁଇଥିଲେ। ଏଠାରେ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ସମସ୍ତ ଭୂମି ଚମତ୍କୃତ ଶୋଭାରେ ଭରିଥିଲା। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରତ୍ନମୟ ନିବାସ, ବିମଳ ଆଇନା ପରି ଚମକୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ଏଠି ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଓ ଦେବୀମାନଙ୍କ ଗୀତ ରବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଚାରିପାଖ ଫୁଲର ମାଳା ଓ ରତ୍ନର ଅଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିବାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଇଁଥିଲା। ସେଠାରେ ଅନେକ ସଙ୍ଗୀତ ଦଳର ସ୍ୱର, ନୃତ୍ୟ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ତାଳ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଏଠି ଥିଲା କାନ୍ତିମତୀ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଭାଗୃହ, ଯାହା ଦେବମାନେ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଅନେକ ଋଷି ଓ ମୁନିମାନେ ଏଠି ସେବା କରୁଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଶୁଭ କୀର୍ତ୍ତନ ଧ୍ୱନି ଏଠି ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ ବସିଥିଲେ। ସେଉଁଠି ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଧ୍ୟାନରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—"ମୁଁ କେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରିବି?" "କାଶୀ, ପ୍ରୟାଗ, ତୁଙ୍ଗା, ନୈମିଷ, ଶୃଙ୍ଖଳା କିମ୍ବା କାଞ୍ଚୀ, ଭଦ୍ରା, ଦେବିକା, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ସରସ୍ୱତୀ, ପ୍ରଭାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରିବି?" ଏପରି ଅନେକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସବୁଠି ଅଛି, ଏବଂ ମୋ ଆଦେଶରେ ରୁଦ୍ର ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ଯେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା, ସେପରି ମୁଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଓ ମୂଳ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବି। "ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ବେଦପାଠୀ ଋଷିମାନେ ପୁଷ୍କର ବୋଲି କହନ୍ତି।" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ଇଚ୍ଛା ହେଲା—"ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ଯିବି।" ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଯାଇ ସେ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ ଲତା, ଅନେକ ପ୍ରଜାତିର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିଲା। ଏଠି ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ରବ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ ଥିଲା, ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ମଧୁର ଲାଗୁଥିଲା। ଭୂମି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ, ରସାଳ ଓ କଚ୍ଚା ପକ୍କା ଫଳରେ ଶୋଭିତ; ଏଠି ତଳେ ପତ୍ର, ଘାସ, ଶୁଖିଲା କାଠ, ଫଳ ଛିଟିଯାଇଥିଲା। ପବନ ଏହାର କୃପାରେ ବାହାର ପଡ଼ିଥିବା ସବୁକୁ ହଟାଇଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ଅନେକ ଫୁଲମାଳାର ଗନ୍ଧ ବହିଯାଉଥିଲା। ଶୀତଳ ପବନ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ଦିଗକୁ ଶିତଳ କରୁଥିଲା, ଶୁଭ୍ର, ତରୁଣ, ଦୋଷରହିତ ଓ କୀଟଶୂନ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଏଠି ଥିଲେ। ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ନାମର ଗଛ, ଉଚ୍ଚ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସ୍ୱସ୍ଥ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର, ଆକୃତିରେ ନିଖୁଟ ଓ କେତେକ ଚମକୁଥିଲେ। ସମଗ୍ର ଅରଣ୍ୟ ଏପରି ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରି ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।