ପାର୍ଥ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ନିୟମ ଓ ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଆମେ ଶୁଣିବା। ଏହି ଉପବାସରେ ରାତିରେ ଖାଇବା ମାନେ ରାତି ସମୟରେ ଖାଇବା ନୁହେଁ; ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ତାଳ ଦେଖିବା ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ତପସ୍ଵୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନର ଏଠର ଅଂଶ ଶେଷ ହେବା ପରେ ରାତିରେ ଖାଇବା ନିଷିଦ୍ଧ, ଏବଂ ପ୍ରଭାତେ ଉପବାସୀ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ପବିତ୍ର ଜନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। କୂଏରେ ସ୍ନାନ କମ୍ ମହତ୍ତ୍ୱ, ପୋଖରୀରେ ମଧ୍ୟମ, ଝିଅରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ। ଯେଉଁଠି ଜଳରେ ଜୀବ ଏକାଠି ହେଉଛନ୍ତି, ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ। ଘରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରିବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଜଳ ପବିତ୍ର ହେବା ଦରକାର। ଏହିପରି ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଘରେ, ଘୋଡା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦସ্পର୍ଶ ହୋଇଥିବା ଭୂମିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ ସମୟରେ ମୃତ୍ତିକାକୁ ନମସ୍କାର କରି, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଦରକାର। କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏକଚିତ୍ତ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନରେ ଅସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା, ମୃଷାଚାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିନ୍ଦାକାରୀ, ଅସଦାଚାରୀ, ଅନାଚାର କରୁଥିବା, ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରି କରୁଥିବା, ଅନ୍ୟର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଦରକାର। ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ କେଶବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ଘରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଭୋଜନ ଓ ଦୀପ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନରେ ନିଦ୍ରା ଓ ଯୌନ କ୍ରିୟା ବର୍ଜନ କରି, ସମସ୍ତ ଦିନ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଭୋଗରେ ଲଗି ରହିବେ। ରାତିରେ ଜାଗି ଭକ୍ତି ଭାବରେ ଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ନମସ୍କାର କରି ଖ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ। ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଦିନ ପକ୍ଷ ତିଥିରେ ଦୌଃଶନ୍ଧି ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦୁଇଟିରେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ସମାନ ଭାବରେ କରିବା ଦରକାର; ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଏହି ଦୁଇ ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣ। ସଙ୍ଖ ଉଦୟ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଗଦାଧର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଶୋଳ ଅଂଶ ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ଚାର ଲକ୍ଷ ଦାନ କରିବାରେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ। ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଲାଭ ହେଉଥିବା ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଶୋଳ ଅଂଶ ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏହା ଏତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ, ଯିଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଳ ପିଉଛି, ତାହାର ପୁନଃଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ଗର୍ଭବାସ ଦୂର କରେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଶତ ଗୁଣା ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ; ଯେଉଁ ଘରେ ତପସ୍ଵୀ ଓ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏହି ଫଳ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ହଜାର ଗାଁ ଦାନ କରିବାରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଶତ ଗୁଣା ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ; ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏକାଦଶୀ ଉପବାସୀମାନେ ଏହି ଦେବମାନେ ସମାନ; ଯେଉଁ ଲୋକ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ। ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ପୁଣ୍ୟର ମାପ କୌଣସି ଜଣେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ରାତିରେ ଖାଇଲେ ଅର୍ଧ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ଏବଂ ଦିନେ ଏକବାର ଖାଇଲେ ତାହାର ଅର୍ଧ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ନ କରେ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ନିୟମ ମାନେ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତେଣୁ, ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହି ଉପବାସ ନିୟମ ପାଳନ କର; ଏହି ପୁଣ୍ୟର ମାପ ମୁଁ ଜାଣିପାରିବି ନାହିଁ। ପାର୍ଥ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପବାସ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଦରକାର; ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ସହସ୍ର ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ହେ ଦେବ, ଏହି ପବିତ୍ର ଏକାଦଶୀ ଦିନ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହା କିପରି ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ? ଅଚ୍ୟୁତ କହିଲେ: ପ୍ରାଚୀନ କୃତୟୁଗରେ ମୁର ନାମକ ଏକ ଦେମନ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଆତଙ୍କ ଦେଇଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ତାହାଙ୍କୁ ପରାଜିତ ହେଲେ, ଏହି ମହାଦେମନ ମୃତ୍ୟୁ ରୂପ ନେଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ହଟି, ଭୂମିରେ ଭୟ ଓ ସନ୍ଦେହରେ ଉଡ଼ିଯାଇ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯାଇଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ କଥା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ; ସ୍ୱର୍ଗ ହରାଇ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଭୂମିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଦେବମାନେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ସହିତ ରହିଲେ, ତେମାନେ ତେଜ ହରାଇଗଲେ; ମହେଶ୍ୱର, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ଅବସ୍ଥା କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ଏହା ଦାୟ କର। ମହାଦେବ କହିଲେ: ଯେଉଁଠି ଦେବମାନେ ଓ ଦେମନମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଉଦ୍ଧାରକ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି। ସେଠି ଯାଅ, ସେ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବେ। ମହାଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ସେଠି, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଗଦାଧର ଦେବତା ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଭକ୍ତି ସହିତ ହାତ ଜୋଡି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ। ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: "ଓମ୍, ଦେବମାନେ ଓ ଦେମନମାନେ ପୂଜିତ ଦେବତା, ଦୈତ୍ୟ ଶତ୍ରୁ, ପଦ୍ମନୟନ, ମଧୁ ନାଶକ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଭୟଭିତ ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି; ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଆମେ ତୁମ ଆଶ୍ରୟ ଚାହୁଁଛୁ; ଭକ୍ତପ୍ରିୟ, ରକ୍ଷା କର। ଦେବମାନେ ରକ୍ଷା କର, ଜନାର୍ଦନ, ରକ୍ଷା କର, ପଦ୍ମନୟନ, ଦୈତ୍ୟ ନାଶକ।" ଏହିପରି, ପାର୍ଥ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଓ ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଦେବମାନେ ଭୟଭିତ ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଶୁଣିଲା।