ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚଟି ମୁହଁ ମଧ୍ୟରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଖରୁ ଯଜୁର୍ବେଦ, ତୃତୀୟ ମୁଖରୁ ସାମବେଦ ଓ ଚତୁର୍ଥ ମୁଖରୁ ଅଥର୍ବବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପଞ୍ଚମ ମୁଖ, ଯାହା ଉପରକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରେ, ସେହି ମୁଖରେ ବେଦର ଅଙ୍ଗ, ଉପାଙ୍ଗ, ଇତିହାସ, ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସଂହିତା ସହିତ ବେଦମାନେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁହଁ ସମ୍ମୁଖରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଦୀପ ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଆଲୋକରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ନିଜ ତେଜରେ ଆଲୋକିତ ହେବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ନଗର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୟ ଓ ଚିତ୍ତବିଭ୍ରମରେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଗଣ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାୟା କରିଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏବଂ ଦାନବମାନେ ଏହି ଅପୂର୍ବ ତେଜସ୍ୱୀ ପଞ୍ଚମ ମୁଖର ସମ୍ମୁଖରୁ ନିକଟ ଯିବା, ଦେଖିବା କିମ୍ବା ସମ୍ମୁଖରୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମହାପ୍ରଭୁ କମଳଜ ନିକଟକୁ ଆସିପାରିଲେ ନାହିଁ। ନିଜମାନେ ତେଜରେ ଦମିତ ଓ ନିର୍ବଳ ହେବାକୁ ବୁଝି, ସମସ୍ତେ ଦେବତା ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ ଏକଠା ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତେବେ ସେମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ: “ଆମେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ଯିବା ଉଚିତ୍। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜ ପ୍ରତି ଆମେ ଅସମର୍ଥ।” ସେମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: “ସମସ୍ତ ଭୂତପତି, ମହେଶ୍ୱର, ଆମେ ପୁନଃପୁନଃ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ!” “ବିଶ୍ୱର ମୂଳ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବ ଜନମଧ୍ୟରେ ଚିରଅବିନାଶୀ ଆପଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ବିଷ୍ଣୁ ସହ ଏହାର କାରଣ ଆପଣ।” ଏପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ଦାନବମାନେ ଯେତେବେଳେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ହେ ଦେବଗଣ, ତମେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଛ, ମୋତେ ପଚାର।” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଆମକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବେ ଆପଣ ଯାହା ଚାହନ୍ତି ଆମକୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦୟା ଚାହୁଁଛୁ, ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ।” “ଆମର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି, ତେଜ, ଉତ୍ସାହ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ—ଏସବୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁଖର ତେଜରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଆମ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି, ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ସେଗୁଡିକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତୁ।” ତେବେ, ଦେବତାଙ୍କ ନମସ୍କାର ସ୍ୱୀକାର କରି, ଦୟାମୟ ମହାଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଅହଂକାର ଓ କାମନାରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ମହାଦେବଙ୍କୁ ଘେରି ଉନ୍ମୁଖ ହୋଇ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା, କାମନାରେ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇ, ଆସୁଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଶତ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ ଦେଖାଦେଲେ। ତା’ପରେ ରୁଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତା ସହ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରୁଦ୍ର କହିଲେ: “ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ମୁଖ ଆଉ ବେଶି ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇଯାଇଛି।” ଏହା ଶୁଣି ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଉଚ୍ଚ କଣ୍ଠରେ ହସିଲେ। ତା’ପରେ, ବାମ ହାତର ଅଙ୍ଗୁଠିର ନଖ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁଖକୁ କାଟି ଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ଲୋକ କଦଳୀ ଗଛର କୋମଳ ମୁଣ୍ଡକୁ ନଖ ଦ୍ୱାରା ତୁଳି ନେଇଥାଏ। ଏହି କଟା ମୁଣ୍ଡ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ହାତରେ ରହିଲା, ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ତେଜମୟ ହେଇଅଛି। ମହାପ୍ରଭୁ ଏହି କପାଳ ହାତରେ ନେଇ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଯେପରି କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଥାଏ। ଏହି ମୁଣ୍ଡ କଟିବା ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବୃଷଧ୍ୱଜ, ଜଟାଧର ଦେବଙ୍କୁ ଅନେକ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: “ସଦା କପାଳଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ମହାକାଳ ରୂପୀ, ଶାସନ ଓ ଜ୍ଞାନର ଧାମ, ସମସ୍ତ ଭାଗର ଦାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସାର୍, କଳିଯୁଗରେ ଆପଣ ନାଶକ ଓ ମହାକାଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା ଦୁଃଖାନ୍ତକ ଏବଂ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉଥିବା ଶଙ୍କର ଭାବରେ ଆପଣ ସ୍ମରଣୀୟ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟି କପାଳ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ଆପଣ କପାଳୀ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଆମ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ।” ଏଭଳି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ଶଙ୍କର ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଦେବତାମାନେଂକୁ ପୁନଃ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିବାସକୁ ପଠାଇଦେଲେ ଓ ନିଜ ସିଂହାସନରେ ବସି ରହିଲେ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଓ ମହାପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ତଥ୍ୟ ବୁଝି, ମୁଣ୍ଡହୀନ ଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ବିଶ୍ୱର କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ରୁଦ୍ର ଏହି କଟା ମୁଣ୍ଡ ଜୋଡିଥିବା ହାତରେ ଧରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ନିରୁକ୍ତ, ସୂକ୍ତ, ଋକ୍, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମନର ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: “ହେ ଅପାର, ଆପଣକୁ ନମସ୍କାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନ୍ତର୍ୟାମୀ। ଆପଣ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିର ଅକ୍ଷୟ ଭଣ୍ଡାର, ଆପଣଙ୍କ ବିଜୟରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଆପଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମହାତେଜସ୍ୱୀ। ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ, ଭୂମିର ଆଧାର ଓ ସତ୍ତାର ସାର୍, ଜଳରେ ଶୟନ କରୁଥିବା, ଜଳରୁ ଜନ୍ମିତ ଏବଂ ଜଳରେ ବସିଥିବା ଆପଣକୁ ନମସ୍କାର। କମଳନୟନ, ଖିଲିଥିବା ପତ୍ରର ସହିତ, ଜୟ ହେଉ ଆପଣଙ୍କୁ, ହେ ପିତାମହ! ଆପଣଙ୍କ ଏଇ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆଗରୁ ମୋତେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞର ଭୋଗୀ, ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗପତି, ସୁବର୍ଣ୍ଣଗର୍ଭ, କମଳଜ, ଦିବ୍ୟଗର୍ଭ ପ୍ରଜାପତି ଆପଣକୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣ ଯଜ୍ଞ, ବଷଟ୍, ସ୍ୱଧା, ହେ କମଳଜ; ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ଏହି ମୁଣ୍ଡ କାଟିଛି। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରେ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇଛି, ହେ ଜଗତ୍ପତି, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ!” ଏପରି ଦେବଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ମୋ ମିତ୍ର ନାରାୟଣ ତୁମକୁ ପବିତ୍ର କରିବେ; ସେ ତୁମ ପ୍ରଶଂସାର ଯୋଗ୍ୟ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବି, ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ତୁମେ ନିତ୍ୟ ଲୀନ ଓ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜଗାଇଛ। ମୁଣ୍ଡ କାଟିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କପାଳୀ ଏବଂ ସୋମଯାଜ୍ଞର ଶେଷ କର୍ତ୍ତା ହେଲ; ତୁମେ କୋଟି କୋଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବ।