ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପଥ ଦେଖାଇଛନ୍ତି; ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ସଦା ଏକ ଅଗ୍ନି ପାଳନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଅଗ୍ନି ବିନା, ଏଠି ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମର ଫଳ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଯିଏ କପାଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଯିଏ ଧନୁଷ୍ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେ 'ନର' କିଏ? ସେ ମାଧବରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ କି, ନିଜ କର୍ମରୁ? କିମ୍ବା ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ କି, କିମ୍ବା ଚିନ୍ତାପୂର୍ବକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରୁ? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ହେଉଛନ୍ତି ଡିଂଗାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଚାରିମୁଖୀ; ତାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ଅଦ୍ଭୁତ ମୁଖ କିପରି ଆସିଲା? ସତ୍ତ୍ୱରେ ରଜସ୍ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ରଜସ୍ରେ କେଉଁଠି ସତ୍ତ୍ୱ ମିଳିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଅତିରିକ୍ତ ରଜସ୍ ଗ୍ରହଣ କଲେ? କେଉଁଠି ଏହି ମନ୍ଦ ଚିତ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମନୁଷ୍ୟକୁ ହରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ମହେଶ୍ୱର ଓ ହରି – ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ ନିଜର ଧର୍ମ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ, ସଫଳ କିମ୍ବା ଅସଫଳ କିଛି ନୁହେଁ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ମୁଖ ଉପରେ ଥିଲା, ଏହା ମହାତ୍ମାଙ୍କର। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ରଜସ୍ରେ ଭାରି ହୋଇ ମୋହିତ ହେଲେ; ସେ ବିଚାର କଲେ ଯେ ସୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରୁ ହୋଇଛି। "ମୋତେ ଛଡି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଜନ୍ତୁମାନେ ସମେତ।" ଏଭଳି ମୋହିତ ହେଇ, ପଞ୍ଚମୁଖୀ ବିରିଞ୍ଚି ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ମୁଖ ରୁଗ୍ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଖ ଯଜୁର୍ବେଦ, ତୃତୀୟ ସାମବେଦ, ଚତୁର୍ଥ ଅଥର୍ଵବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ତାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ମୁଖ, ଯାହା ଉପରକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଅଙ୍ଗ, ଉପାଙ୍ଗ, ଇତିହାସ, ଗୁପ୍ତ ଓ ସଂହିତା ସମେତ ବେଦଗୁଡିକୁ ପାଠ କରେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁଖ ପାଖରେ ନିଜ ଦୀପ୍ତିରେ ଚମକିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଦୀପବତି। ତାଙ୍କର ନିଜ ନଗରରେ ମଧ୍ୟ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସିକୁ ଗଣନା କଲେ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନ୍ୟପଟେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ପଦ୍ମଜନ୍ମା, ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରୁ ନିକଟ ଆସିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଭୟଭୀତ ହେଇ ଦୂରେ ରହିଲେ। ନିଜେ ନିଜେ ଭାବିଲେ, "ଆମେ ଅତିକ୍ରମିତ, ଆମର ଦୀପ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା", ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ। "ଆମେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବାକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ପ୍ରତି ଆମେ ଅଶକ୍ତ।" ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: "ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ମହେଶ୍ୱର, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର!" "ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ସ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ କାରଣ।" ଏଭଳି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ବେଳେ, ମହେଶ୍ୱର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇ କହିଲେ: "ହେ ଦେବଗଣ, ତମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କର।" ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: "ଆପଣ ଆମେଠାରେ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ ଦେଲେ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଦିଅ। ଆମେଠାରେ କୃପା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏକ ଵର ଦିଅ।" "ଆମର ଶକ୍ତି, ଦୀପ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ପ୍ରଭାବ – ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ମୁଖର ଦୀପ୍ତିରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।" "ଆମର ଶକ୍ତି ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା, ମହାପ୍ରଭୁ, କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ, ପୂର୍ବବତ୍ ତାହା ପୁନଃ ଆରୋହିତ ହେଉ। ତାହାକୁ ପୁନଃ ଦେଉ, ମହାପ୍ରଭୁ।" ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ ନମସ୍କାର କରିବା ପରେ, ମହେଶ୍ୱର ଦୟାମୟ ମୁଖରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଅହଂକାର ଓ ରଜସ୍ରେ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଚାରିପଟେ ଘେରି ଲୋକନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା, ରଜସ୍ରେ ଆବୃତ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏକ ଲକ୍ଷ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୀପ୍ତିରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରି, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ରୁଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ। "ହେ ଦେବ, ତୁମର ମୁଖ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍," ବୋଲି କହି, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧରୀ ଏକ ଉଚ୍ଚ ହସ ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିର ନଖର ତିରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ମୁଖକୁ କାଟି ଦେଲେ, ଯେପରି ଲୋକ ଚେନା ଉପରେ ନଖରେ ଚିପି ତୁଳେ। କାଟା ମୁଖ ତାଙ୍କର ହାତରେ ରହିଲା, ଗ୍ରହମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଚମକୁଥିଲା। କପାଳ ଉପରେ ଉଠାଇ ଦେଇ, ମହାପ୍ରଭୁ ନୃତ୍ୟ କଲେ, କାଇଳାସ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶିଖରରେ ବସିଥିବା ପରି। ମୁଖ କାଟି ଦେବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦ କରି, ବୃଷଧ୍ୱଜ, ଜଟାଧର ଦେବତାଙ୍କୁ ବହୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: "ସଦା କପାଳଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ମହାକାଳର କାଳ, ଶାସନ ଓ ଜ୍ଞାନର ଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଦେଇଥିବା।" "ଆନନ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ସାର, କଳିଯୁଗରେ ନାଶକ, ମହାକାଳ ନାମରେ ପରିଚିତ।" "ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ନାଶକ, ତେଣୁ ଦୁଃଖାନ୍ତ, ଭକ୍ତମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାନ୍ତି, ତେଣୁ ଶଙ୍କର ଭାବରେ ସ୍ମୃତି।" "କପାଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖ କାଟିଥିବା ଦ୍ୱାରା, ଆପଣ 'କପାଳିନ' ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଦୟା କରନ୍ତୁ।" ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ଶଙ୍କର ଆନନ୍ଦିତ ଚିତ୍ତରେ ଦେବତାମାନେ ଫେରାଇଲେ, ନିଜ ଆସନରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଓ ନରଙ୍କର ଜନ୍ମକୁ ବୁଝି, ମୁଣ୍ଡ ହୀନ ଜନଙ୍କର ଉପଦେଶରେ, ଜଗତର ରୋଷ ଶମିତି ପାଇଁ, ମୁଣ୍ଡକୁ ଜୋଡିଥିବା ହାତରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ନମସ୍କାର କଲେ, ଦୀପ୍ତିର ଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପରମ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ। ନିରୁକ୍ତ, ସୂକ୍ତ, ଋଗ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମନ୍ର ଗୁପ୍ତ ଶବ୍ଦରେ, ରୁଦ୍ର କହିଲେ: "ଅପାର ଦେବ, ପରମାତ୍ମା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।" "ଆପଣ ଅଦ୍ଭୁତର ଉତ୍ସ, ଶକ୍ତିର ଅକ୍ଷୟ ଭଣ୍ଡାର; ଆପଣଙ୍କର ବିଜୟରୁ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆପଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମହାଦୀପ୍ତିମାନ୍।