ପୁଣି ଏକଥର ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ସହିତ କହିଲେ— “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ତିନି ଲୋକ, ସଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ସବୁ ଆପଣାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ମୁଁ ଓ ଅନ୍ୟଜଣ, ଆପଣାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବାରେ ସହାୟକ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଯଦିଓ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ସମାପ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ସଂହାର କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ଥାଏ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି। ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପ୍ରୟାସ ଏକ ତ୍ୟାଜ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ରୋଷରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟରୁ ଏକ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପାପ ପରିହାର ପାଇଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରନ୍ତୁ; ତିନିଟି ଅଗ୍ନି ଉଠାଇ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତୁ। ଏହା କୌଣସି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ, ଆମକୁ ଋତ୍ବିଜ୍ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବେ, କାରଣ ଆପଣ ଆମ ସ୍ୱାମୀ। ଏଠି ତିନିଟି ଅଗ୍ନି—ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଓ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି—ତିନିଟି ଗଡ଼ାରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତୁ। ବୃତ୍ତାକାର ଗଡ଼ାରେ ନିଜକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ପୂଜନ କରନ୍ତୁ; ଧନୁରାକାର ଗଡ଼ାରେ ହରଙ୍କୁ, ଚତୁର୍ମୁଖ ଗଡ଼ାରେ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ନାମରେ ପୂଜନ କରନ୍ତୁ। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ଦେବସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହବି ଦେଇ, ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ। ଏଠି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ କିଛି ନାହିଁ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି ଭୂମିରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଦେବଲୋକ ପଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି; ଗୃହସ୍ଥ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଖରେ ଏକ ଅଗ୍ନି ସଦା ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଅଗ୍ନି ବିନା ଦ୍ୱିଜ ଗୃହସ୍ଥ ଏଠାରେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମର ଫଳ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଠି ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: ଯିଏ ମଣ୍ଡଳ ମୁଣ୍ଡୁରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ନର କୁହାଯାଏ, ଧନୁର୍ଧର—ସେ କି ମାଧବଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, କିମ୍ବା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରୁ? କିମ୍ବା ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ଚେତନାପୂର୍ବକ ଉତ୍ପନ୍ନ? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ହେଉଛନ୍ତି ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଚତୁର୍ମୁଖ; ତାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁହଁ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ସତ୍ତ୍ୱରେ ରଜୋଗୁଣ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, ନ ରଜସରେ ସତ୍ତ୍ୱ; ତେବେ ସତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ? କିଏ ସେ ପୁରୁଷ, ଭ୍ରମିତ ମନ ନେଇ, ହରଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ମହେଶ୍ୱର ଓ ହରି—ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଅଚଳ। ଏହି ଦୁଇଁ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁହଁ ଉପରେ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ମହାତ୍ମାର ଶକ୍ତି ଅଛି। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମା ରଜୋଗୁଣରେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମନେ ହେଲା, ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ହେଉଛି। “ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ଯିଏ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି”—ଏପରି ଭ୍ରମ ତାଙ୍କ ମନେ ଆସିଲା। ଏଭଳି ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ପଞ୍ଚମୁଖୀ ବିରିଞ୍ଚି ପୁଣି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ମୁଖ ରୁଗ୍ବେଦର ଉତ୍ପାଦକ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଖ ଯଜୁର୍ବେଦର, ତୃତୀୟ ସାମବେଦର, ଚତୁର୍ଥ ଅଥର୍ବବେଦର; ପଞ୍ଚମ ମୁଖ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ, ଇତିହାସ, ଗୁପ୍ତ ଓ ସଂହିତା ସହ ବେଦ ପାଠ କରେ, ଯାହା ଉପରକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁହଁ ସାମ୍ନାରେ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଚମକିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଉଦୟାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ନାରେ ଦୀପ ଅଲୋକ ହାରିଯାଏ। ନିଜ ନଗରରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ଓ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛାଦିତ ହେଲେ। କେହି ଏଗ୍ରୁ ଆସି, ଦେଖି, ନିକଟ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିକଟ ଯିବାକୁ ଭୟ କରିଲେ। ନିଜମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୀପ୍ତିହୀନ ଭାବି, ସମସ୍ତେ ଦେବତାଙ୍କ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ଏକାଠି ହୋଇ ଚିନ୍ତନ କଲେ। “ଆମେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଉ, କାରଣ ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ପ୍ରତି ଆମେ ଅଶକ୍ତ।” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: “ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ନାଥ, ମହେଶ୍ୱର, ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ବିଶ୍ୱର ମୂଳ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସନାତନ ପ୍ରଭୁ; ବିଶ୍ୱର ଆଧାର, ଵିଷ୍ଣୁ ସହ ନିମିତ୍ତ କାରଣ।” ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ଦାନବମାନେ ଏପରି ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ: “ହେ ଦେବଗଣ, ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କର ତାହା ମାଗ।” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: “ଆପଣ ଦର୍ଶନ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ; ଆମ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏକ ଵର ଦିଅନ୍ତୁ। ଆମର ଶକ୍ତି, ତେଜ, ପରାକ୍ରମ, ବଳ—ସବୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁହଁର ତେଜରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁନି ପୂର୍ବବତ୍ ହେଉ, ପ୍ରଭୁ।” ଏହାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ନମସ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରି, ମହେଶ୍ୱର ହସ୍ତେ ମୃଦୁ ମୁଖେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଅହଂକାର ଓ ରଜୋଗୁଣରେ ଭ୍ରମିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ମିଶି, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ଘେରି ସ୍ତୁତି କରି ଆସିଲେ; କିନ୍ତୁ ଅଭିମାନରେ ଆବୃତ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଶତ-ଶତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜରେ ଶୋଭିତ, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ରୁଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତା ସହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ମୁହଁ ଆଉ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍,” ବୋଲି ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ହସି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ହସିଲେ। ତା’ପରେ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିର ନଖ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁହଁ କାଟିଦେଲେ, ଯେପରି ଲୋକ ଆଙ୍ଗୁଠି ନଖରେ କଦଳୀର କିଶୋର ଚୁଇଁ ଉଠାନ୍ତି। କାଟା ମୁଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ହାତରେ ରହିଲା, ଯେପରି ଗ୍ରହମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମହାଦେବ ହାତରେ ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ, କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଥିବା ପରି ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।