ହେ ରାଜା, ଏହି ସମୟରେ ଜନନୀ କୁନ୍ତୀ କହିଲେ, “ମୁଁ କେହି ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକରୁ ପୁଅ ଚାହେଁନି; ମୋର ଇଚ୍ଛା ଦେବତାଙ୍କ ଦୟାରେ ପୁଅ ପାଇବା, ହେ ପୁରୁଷୋत्तମ।” ଏଥିରେ ଶକ୍ରଙ୍କୁ କୁହାଗଲା, “ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନୁରୋଧ କରିବେ, ତୁମେ କୁନ୍ତୀକୁ ଏକ ପୁରୁଷ ଦେଉ; ଏହି ମୋର ଆଦେଶ, ଏହିପରି କର, ହେ ଶଚୀପତି।” ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଚବିଶି ଯୁଗର ଏହି ଚକ୍ରରେ, ତୁମେ ଦଶରଥଙ୍କ ଘରେ ରଘୁବଂଶରେ ଅବତାର ନେଇଥିଲ; ରାବଣଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ। ତୁମେ ରାମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରିଥିଲ; ମୋର ପୁଅଙ୍କୁ ହାନି ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସୂର୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଥିଲ। ବାଲୀ, ବାନର ରାଜା, ସୁଗ୍ରୀବ ପାଇଁ ତୁମେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲ; ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଅ ଚାହେଁନି।” ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ୟ କାରଣ ଦେଖାଇ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଅ ଗ୍ରହଣ କରିଲେନି। ତେବେ ହରି, ଶୁନାସୀରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ମୁଁ ନିଜେ ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ଅବତରିବି, ସୂର୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କ ନାଶ କରିବି ଓ ତୁମର ପୁଅଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦେଇବି। ମୁଁ ଚାରିଓଟିଆ ହେଇ କୁରୁବଂଶର ନାଶ କରିବି।” ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ଶକ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, “ତୁମ କଥା ସଫଳ ହେଉ,” ବୋଲି କହି, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପଠାଇ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ପୁଣି, ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯାଇ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, “ତିନି ଲୋକ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ; ଆମେ ଦୁଇଁଜଣେ ତୁମେ କାମ ସମ୍ପାଦନାରେ ସହାୟ। ତୁମେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ, କିନ୍ତୁ ବିନାଶ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ମନେ ରଖିନାହାନ୍ତି। ଶିବଙ୍କୁ ହତ୍ୟା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଏକ ନିଷିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଛି; ତୁମେ କ୍ରୋଧରେ ଦେବେଶରୁ ଏକ ପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲ। ଏହି ପାପର ପରିହାର ପାଇଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର; ତିନି ଅଗ୍ନି ଧରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କର। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜ ଜନନୀ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କର, ଆମକୁ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ, ରୁଦ୍ରମାନେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବେ, କାରଣ ତୁମେ ସବୁଙ୍କ ନାଥ। ଏକ ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ତୃତୀୟ ଆହୁତି ଅଗ୍ନି—ଏହି ତିନିଟିକୁ ତିନି କୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର। ବୃତ୍ତାକାର କୁଣ୍ଡରେ ନିଜକୁ ସୂର୍ୟ ରୂପେ ପୂଜା କର; ଧନୁରାକାର କୁଣ୍ଡରେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ କୁଣ୍ଡରେ ହରଙ୍କୁ ରିଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମବେଦ ନାମରେ ପୂଜା କର। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଜାଳି ଦେବତା ହଜାର ବର୍ଷ ଯଜ୍ଞ କରି, ତୁମେ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରିବ। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଠାରୁ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ; ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଦେବଲୋକକୁ ଯିବା ପଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି; ଗୃହସ୍ଥ ଦ୍ୱିଜ ଏକ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ଅଗ୍ନି ବିନା ଦ୍ୱିଜ ଗୃହସ୍ଥ ପୁଅ ଫଳ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।” ଭୀଷ୍ମ ପଛରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯିଏ ମଣ୍ଡଳରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଧନୁର୍ଧାରୀ ନର, ସେ ମାଧବଙ୍କୁ ଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ କି? କିମ୍ବା ନିଜ କର୍ମରୁ? କିମ୍ବା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ଚେତନାପୂର୍ବକ?” ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଛରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଯିଏ ଅଣ୍ଡଠାରୁ ଚାରିମୁଖୀ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁହଁ କିପରି ହେଲା? ସତ୍ତ୍ୱରେ ରଜୋ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ରଜସରେ ସତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ, କିପରି ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ? କିଏ ଏହି ମୂଢ଼ ମନସ୍କୁ ହରାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା ପାଇଁ ପଠାଇଲା?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ମହେଶ୍ୱର ଓ ହରି, ଏହି ଦୁଇଁ ଧର୍ମ ପଥରେ ଅଟୁଟ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏମିତି ନାହିଁ ଯାହା ଏହି ଦୁଇଁ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଜାଣିନଥିବେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁହଁ ଉପରକୁ ଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ରଜସରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ମୁହଁ ମୁହଁ ମୂଢ଼ ହେଲେ; ତେଁ ଭାବିଲେ ଯେ ସୃଷ୍ଟି ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ହୋଇଛି। ‘ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଦେବତା ନାହିଁ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦେବଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁପକ୍ଷୀ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।’ ଏହିପରି ଭାବି, ପଞ୍ଚମୁଖୀ ବିରିଞ୍ଚି ପୁନଃ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେଁଠାରେ ସମ୍ମୁଖ ମୁହଁ ରିଗ୍ବେଦର ଉତ୍ସ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଯଜୁର୍ବେଦର ଉତ୍ସ; ତୃତୀୟ ସାମବେଦର ଉତ୍ସ; ଚତୁର୍ଥ ଅଥର୍ବବେଦ ପାଇଁ। ତାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁଖ ଉପରକୁ ଦେଖୁଥିଲା, ଯାହା ଅଙ୍ଗ, ଉପାଙ୍ଗ, ଇତିହାସ, ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ ଓ ସଂହିତା ସହିତ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁହଁ ସମ୍ମୁଖରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦାନବ ଆଦି ନିଜ ଆଲୋକରେ ଚମକିପାରୁନଥିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଦୀପ ଯେପରି ନିର୍ବଳ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ନିଜ ନଗରରେ ବି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦାନବ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମାନିଲେନି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜସ୍ରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ହେଲେ। କେହି ଆଗରୁ ନିକଟ ହୋଇପାରିଲେନି, ଦେଖିପାରିଲେନି, ଭୟରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟ କରିପାରିଲେନି। ସମସ୍ତେ ଭାବିଲେ, ‘ଆମେ ଅଶକ୍ତ, ତାଙ୍କ ତେଜସ୍ରେ ଆମେ ହରାଇଯିବା,’ ବୋଲି, ଦେବତାମାନେ ମିଶି ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ନମୋ ନମଃ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ନାଥ, ମହେଶ୍ୱର, ପୁନଃ ପୁନଃ ନମନ। ତୁମେ ଜଗତର ମୂଳ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଚିରଞ୍ଜୀବୀ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ବିଷ୍ଣୁ ସହ ତୁମେ ହେଉଛ।" ଏପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ଶିବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଓ କହିଲେ, “ଦେବଗଣ, ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ମୋଠାରୁ ମାଗ।" ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବେ ଯାହା ଚାହୁଁଛି ଦିଅ, ଆମେ ଦୟା ପାଉଁ, ଆଉ ଏକ ବର ଦିଅ।