କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଦେବତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ, ତୁମେ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବା। ଏହି କଥା କହି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହିପରି ହେଉ। ମୁଁ ଏକ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେବି, ଯିଏ ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେବା ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ହେବା।" ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆହୁରି କହିଲେ—"ତାଙ୍କ ନାମ କର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକିବ। ମୋର କୃପାରେ, ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବେ ଏବଂ ଉଦାତ୍ତ ଚିତ୍ତର ହେବେ। ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଲଭ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ; ତୁମେ ଯେପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ସେପରି ଶକ୍ତି ସହିତ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେବି।" ଏପରି କହି, ହଜାର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ—ଏହି ଦେବ-ଦାନବ ବିନାଶକୁ—ସମ୍ବୋଧନ କରି। ଭାସ୍କର, ଅନ୍ଧକାର ନାଶକ, ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ବୃଦ୍ଧଶ୍ରବାସଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ପୁରୁଷ, ମୋର କୃପାରେ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ରକ୍ତରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ମୋର ଅଂଶ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଶେଷରେ ପୃଥିବୀରେ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ କର।" "ଯେତେବେଳେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପାଣ୍ଡୁ ପୃଥା ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ। ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବା ସମୟରେ ଏକ ମୃଗ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବ; ଏହି ଦ୍ୱାରା, ବିରକ୍ତିରେ ଭରିଆ, ସେ ଶତଶୃଙ୍ଗକୁ ଯିବେ। ସେ ନିଜ ଶୁକ୍ରରୁ ପୁତ୍ର ଚାହିବେ ନାହିଁ, ଏହି କଥା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିବେ; ତେବେ କୁନ୍ତୀ, ଅନିଚ୍ଛା ସହିତ, ପତିଙ୍କୁ କହିବେ—'ହେ ରାଜା, ମୁଁ କେହି ମାନବରୁ ପୁତ୍ର ଚାହେନି; ଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ ପୁତ୍ର ଚାହେ, ହେ ନରପତି।'" "ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନୁରୋଧ କରିବେ, ଶକ୍ର, ତୁମେ କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ଏକ ପୁରୁଷ ଦିଅ; ଏବଂ ମୋ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କର, ହେ ଶଚୀପତି।" ଏପରି ଶୁଣି, ଦେବେଶ୍ୱର ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଚବିଶି ଯୁଗର ଚକ୍ରରେ, ତୁମେ ରଘୁବଂଶରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଘରେ ଅବତରଣ କରିଥିଲ; ରାବଣଙ୍କ ବିନାଶ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ। ରାମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରିବା; ମୋର ପୁତ୍ର ବାଳୀ, ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଲାଭ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲ, ସେ ତୁମେ ହତ କରିଥିଲ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ମାନବୀୟ ପୁତ୍ର ଦେବାକୁ ଚାହେ ନାହିଁ।" ଇନ୍ଦ୍ର, ଅନ୍ୟ କିଛି କାରଣ ଦେଇ, ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ; ତେବେ ହରି, ଶୁନାସୀରଙ୍କୁ ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ କହିଲେ—"ମୁଁ ନିଜେ ମାନବ ଲୋକରେ ଅବତରଣ କରିବି, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏବଂ ତୁମର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦେବାକୁ। ମୁଁ ଚାରିଓଟିଆ ଭୂମିକା ନିବାହିବି ଏବଂ କୁରୁବଂଶର ବିନାଶ କରିବି।" ଏହି ଶୁଣି, ଶକ୍ର ଅତି ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—"ତୁମର କଥା ସଫଳ ହେଉ।" ଏପରି କହି, ଦେବତା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପଠାଇ, ସେ ନିଜେ ବିଦାୟ ହେଲେ। ତାପରେ ପୁଣି ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—"ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ତିନି ଲୋକ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ। ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ସାଧନାରେ ସହାୟକ। ତୁମେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ, କିନ୍ତୁ ବିନାଶ ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ବୋଲି ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ। ଶିବଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରି ଏକ ତ୍ୟାଜ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଛି; ତୁମେ କ୍ରୋଧରେ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏକ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲ। ଏହି ପାପ ପରିହାର ପାଇଁ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର; ତିନି ଅଗ୍ନି ଧାରଣ କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଦିଅ।" "ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହିତ ବଳି ଦିଅ, ଆମକୁ ପ୍ରିଷ୍ଟ୍ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଜଗତ୍ପତି, ତୁମେ ଯାହା କହିବ, ତାହା କରିବେ; କାରଣ ତୁମେ ଆମର ସ୍ୱାମୀ। ଏକ ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଏବଂ ତୃତୀୟ ଅହବନୀୟ ଅଗ୍ନି—ଏହି ତିନିଟି ଗଡ଼ିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର। ବୃତ୍ତାକାର ଗଡ଼ିରେ ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ନିଜକୁ ପୂଜା କର; ଧନୁଷାକାର ଓ ଚତୁର୍କୋଣୀୟ ଗଡ଼ିରେ ହରଙ୍କୁ, ରିକ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ନାମରେ ପୂଜା କର।" "ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଜାଗ୍ରତ କରି ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ହବି ଦେଇ, ଅଗ୍ନିକୁ ସାନ୍ତ କରିବା; ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଠାରୁ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।" "ଏହି ଦେବଲୋକ ପଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି; ଗୃହସ୍ଥ ଦ୍ୱିଜାତି ସଦା ଏକ ଅଗ୍ନି ରଖିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନି ବିନା, ଦ୍ୱିଜାତି ଏଠାରେ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମର ଫଳ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।" ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ—"ଯିଏ ଖପରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଧନୁର୍ଧାରୀ ନାର ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କି ମାଧବଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କିମ୍ବା ନିଜ କର୍ମରେ? କି ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, କିମ୍ବା ଚିନ୍ତାପୂର୍ବକ ନିର୍ମିତ? ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ହେଉଛନ୍ତି ଅଣ୍ଡଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଚତୁର୍ମୁଖୀ; ତାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମୁଖ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା? ସତ୍ତ୍ୱରେ ରଜସ୍ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, ନାହିଁ ସତ୍ତ୍ୱ ରଜସ୍ରେ; କିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ? କିଏ ସେ ମନୋଭ୍ରାନ୍ତି ପୁରୁଷ ଯିଏ ହରଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ?" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—"ମହେଶ୍ୱର ଓ ହରି—ଏହି ଦୁଇଜଣ ନିଷ୍ପାପ ଧାରାରେ ଅଟୁଟ। ସଂସାରର କିଛି ଏହି ଦୁଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାତ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁଖ ଉପରେ ଥିଲା, ଯାହା ମହାନ ଆତ୍ମାର। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଲା ସୃଷ୍ଟି ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ହେଇଛି। 'ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଚଳାଏ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ସମେତ।' ଏପରି ଭ୍ରମରେ, ସେ ପଞ୍ଚମୁଖୀ ବିରିଞ୍ଚି ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ମୁଖ ରିଗ୍ବେଦର ଉତ୍ସ।