ଏହି ପବିତ୍ର ଦିନରେ, ଯେ କେହି ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ମନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଦିନରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ହରି, ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ସେ ଦିନ ଭଗବାନ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଉପବାସର ଫଳ ଅସୀମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସାଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଓ ନହୁଷ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପବାସ କରିଥିଲେ । ଏହି ଦିନରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯଦି ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୂମିର ଫଳ ଦାନ କରନ୍ତି । ମନ, କଥା କିମ୍ବା ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପ ହୋଇଥାଏ, ଏହି ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଏହି ଉପବାସ କଲେ ସପ୍ତଜନ୍ମର ପାପ ମୁଚିଯାଏ—ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏକ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଏକମାତ୍ର ଦିନ ଉପବାସ କଲେ ହଜାର ଏକାଦଶୀର ଫଳ ମିଳେ । ସେ ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପାଠ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଦେବତା ପୂଜା—ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହା ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦିଏ । ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଉପବାସ କୁ ସବୁଦିନ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶୂଚିତା ସହିତ କରିବା ଉଚିତ । ପଞ୍ଚମ ଅଶ୍ୱମେଧ ପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ଉପବାସ, ରାତିରେ ଉପବାସ କିମ୍ବା ଦିନକୁ ଏକଥର ଖାଇବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଫଳ କ’ଣ?" ତେବେ ଭଗବାନ କହିଲେ—"ହେ ପାର୍ଥ, ଶୀତକାଳର ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସ ଆସିଲେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ, ପବିତ୍ର ମନ ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ ଦଶମୀ ଦିନ ଏକଥର ଖାଇବା ଉଚିତ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ଦଶମୀ ଦିନ ସଂଯମିତ ରହିବା ଓ ଅଷ୍ଟମ ଭାଗ ଦିନ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ରାତିରେ ଖାଇବା ଉଚିତ ।" "‘ରାତିରେ ଖାଇବା’ ଅର୍ଥ ରାତି ହେବା ପରେ ନୁହେଁ; ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାରା ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ଖାଇବା ନିୟମ ଅଛି । ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଷ୍ଟମ ଦିନଭାଗ ରାତିରେ ଖାଇବା ନିଷିଦ୍ଧ; ପରେ, ପ୍ରଭାତେ ବ୍ରତୀ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ।" "ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଆଉ କୁଆରେ ସ୍ନାନ କମ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୋଖରୀରେ ମଧ୍ୟମ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳରେ ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ଝିଲିରେ ସ୍ନାନ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଘରେ ସ୍ନାନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, କିନ୍ତୁ ଜଳ ପବିତ୍ର ହେବା ଉଚିତ । ତେଣୁ, ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଘରେ ଭିତିରେ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶ ହୋଇଥିବା ଭୂମିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ ।" "ଏ ମାଟି, ମୋ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କର; କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଛାଡ଼ି, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ରଖ । ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା, ପ୍ରତାରକ, ମିଥ୍ୟାରେ ଲିନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଅନୈତିକ ସମ୍ପର୍କରେ ଲିନ, ଅନ୍ୟଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରି କରୁଥିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଥିବା—ଏମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖ ।" "କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପରେ ସେଠାରେ ଭୋଜନ ଦେବା ଓ ଘରେ ଦୀପ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଭକ୍ତି ଭରା ମନ ରଖି । ଏହି ଦିନ ନିଦ୍ରା ଓ କାମ ଚିନ୍ତା ଦୂରେ ରଖିବା ଓ ସମସ୍ତ ଦିନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ ଓ ଆନନ୍ଦରେ କାଟିବା ଉଚିତ । ରାତିରେ ଜାଗି ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା, ପ୍ରଣାମ କରି ମାନ୍ୟାପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ ।" "କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ—ଦୁଇଟି ଏକାଦଶୀରେ ଏହି ପ୍ରକାର ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଦଶୀକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।" "ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କଣ ଫଳ ପାଇଥାଏ, ଶୁଣ: ଶଂଖ ଉଦୟ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଗଦାଧର ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ, ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଦାନ କଲେ ମିଳୁଥିବା ଫଳକୁ ସମାନ କରିପାରିବ ନାହିଁ । ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ମିଳୁଥିବା ମହାଫଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପବାସ ଫଳର ଏକ ଅଂଶ ପ୍ରତି ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ । ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଅସୀମ ଫଳ ପାଉଛନ୍ତି; କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଳପାନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ ।" "ଏହିପରି, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଗର୍ଭବାସ ଦୂର କରେ; ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଫଳ ତାହାଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ; ଯେଉଁ ଘରେ ତପସ୍ବୀ ଓ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି । ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଫଳ ହଜାର ଗାଈ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତାହାଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ । ଏହି ଉପବାସୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ବାସ କରନ୍ତି । ଏକାଦଶୀ ଉପବାସୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ; ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମକାମୀ, ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ହରି ଉପାସକ । ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ମାପ ସେଇଥିବା ମହାଫଳ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିନଥିବେ ।" "ରାତିରେ ଏକଥର ଖାଇଲେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଫଳ ମିଳେ; ଏବଂ ଏକଥର ଦିନେ ଖାଇଲେ ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଫଳ ମିଳେ । ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ବ୍ରତ ତାକୁ ଯାଏଁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ, ଯାଏଁ ଏହି ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟ ଦିନ ଉପବାସ କରାଯାଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ, ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବ୍ରତ ଅବଶ୍ୟ କର; ଏହାର ମାପ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ, ତୁମେ ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ । ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ ଯାହା ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ; ହଜାର ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାଦଶୀ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ ।" ଏଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ଏକାଦଶୀ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହା କିପରି ଏହି ଲୋକରେ ପବିତ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରିୟ ହେଲା?" ତେବେ ଭଗବାନ କହିଲେ—"ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, କୃତୟୁଗରେ, ମୁର ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଥିଲେ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ, ଭୟଙ୍କର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲେ । ସେ ଦାନବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତି ନେଇଥିଲେ; ସେ ମହାଦୁଷ୍ଟ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ଅବତାର ସମାନ ଥିଲେ ।