ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କଥା କହିବାକୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଆରମ୍ଭ କଲେ— ଭୃଗୁ ରୂପୀ ଏକ ପ୍ରଜ୍ଞାନି ବ୍ୟକ୍ତି ଦାନବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ତୁମେ ତୁମ ଜାମାକପଡ଼ା ବାହାର କର; ମୁଁ ଏବେ ତୁମର ଦୀକ୍ଷା କରିବି।” ଏଭଳି କହି, ସେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଲେ। ଏଠାରେ ଆଙ୍ଗିରସ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ କେବଳ ଦିଗ୍ବସ୍ତ୍ର ହେଲେ—ଅର୍ଥାତ୍ ଜାମାକପଡ଼ା ପିନ୍ଧିଲେ ନାହିଁ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଜଣେ ପୋଶାକ ଭାବରେ ଧାରଣ କଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ମୟୂରପଙ୍ଖୀ ଧ୍ୱଜ ଓ ଗୁଞ୍ଜା ଫଳର ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଦିଆଗଲା। ଏହି ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଏମିତି ଦେଇ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରୁ କେଶ ଉଖାଡ଼ି ଦେଲେ, ଯାହା ଧର୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଚରଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଧନର ଦେବତା ଏବଂ ଧନ ଦାତା ଏହି କେଶ ଉଖାଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସଫଳତା ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି ଭୂଷା ସଦା ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ପୁରାତନକାଳରେ ଅର୍ହତଙ୍କ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ଯେ, ଏହିପରି କେଶ ଉଖାଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ମାନବମାନେ ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟତା ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି କାମ ଏତେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଯେ, ଏହା କିଏ କରିବେ ନାହିଁ? ଦେବତାମାନେ ଯେତେବେଳେ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଆଶା ରହେ। ଏହି ଭାରତ ଭୂମିରେ, ଶିଷ୍ୟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଆମେ ଏହି କେଶ ଉଖାଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ତିର୍ଥଙ୍କର ୨୪ ଜଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା ଏବଂ ନାଗରାଜ ଛାୟା ଦେଇ ଧ୍ୟାନର ପଥ ଦେଖାଇଥିଲେ। ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କଲେ ଅର୍ହତମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ହୁଏ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କେବେ ଆମେ ଏମିତି ତପସ୍ବୀ ହେବୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ ପଞ୍ଚ ପଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବୁ? ଏଭଳି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଯେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ, ମୁଣ୍ଡରେ ପାଥର ଘାତ ହେବା ଧର୍ମକାମୀ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। କେବେ ଆମେ ଏକାକୀ ବନରେ ବସିବୁ? ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ କାନରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ। ହେ ମୁନି, ତୁମେ ମୋକ୍ଷ ପଥରେ ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ପୁନଃପୁନି ସଂସାରୀ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ। ଏହି ପଦବୀମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି କଥା ସତ୍ୟ। ଆମ ନିଜ ତପସ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା କରିବା ଉଚିତ। ସେହି ପରମ ପଦକୁ, ମୋକ୍ଷ ପଥକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଭକ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା ରହେ, ସେହି ତପସ୍ୟାର ସତ୍ୟ ଧର୍ମ; ଅନ୍ୟ ସବୁ ମାତ୍ର ଅଭିନୟ। ଏହା ଜାଣି, ତୁମେ ଉଚ୍ଚତମ ପଦକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ଯେଉଁଠାରେ ତିର୍ଥଙ୍କରମାନେ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ପୁରାତନ କାଳର ଦେବତାମାନେ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ମହାନାଗମାନେ ଦିନରାତି ତାଙ୍କର ଆଶା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ଯଦି ତୁମର ସଂସାର ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ନିଶ୍ଚୟ ଶେଷ ହୋଇଛି, ତେବେ ତୁମର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପଥର ବାଧାଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କର। କିପରି ତୁମେ ସେହି ଗର୍ଭକୁ ସେବା କରିପାରିବ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ପିତା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ? କିପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ମାଂସ ସମାନ ମାଂସ ଖାଇପାରିବେ? ତାପରେ ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମକୁ ଦୀକ୍ଷା ଦିଅ, ଆମେ ଏଠି ଗର୍ଭ ରୂପେ ଦଢ଼ି ରହିଛୁ।” ତାପରେ ପୁରୋହିତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେମାନେଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, “ତୁମେ କେବେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବ ନାହିଁ। ଖାଦ୍ୟ ଏକଠା ସ୍ଥାନରେ, ହାତ ଜୋଡ଼ି ଖାଅ; ସେଠାରେ ପାଣି କେଶ ଓ କୀଟ ଶୂନ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ। ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଉପରେ ସମ ମନୋଭାବ ରଖ, କେବେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ରଖିବ ନାହିଁ; ଏଭଳି ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକଠା ରୁହ, ଏହିପରି କଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହେବ।” ଏମିତି ନିୟମ ଦେଇ, ସେ ପୁରୋହିତ ସେମାନେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ତାପରେ ଧିଷଣ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ ଓ ଦାନବମାନେ କ’ଣ କରିଛନ୍ତି ସେଥିରେ ସମସ୍ତ କଥା ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ। ତାପରେ ସେଇ ଅସୁରମାନେ ନର୍ମଦା ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ରହିଲେ; ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଛଡ଼ା ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ଏଠାରେ ଥିଲେ। ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ନାମୁଚିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ—ଯିଏ ଯଜ୍ଞ ନାଶ କଲେ, ଧର୍ମ ହତ୍ୟା କଲେ, ବେଦ ଉପହାସ କଲେ—ତା ସହିତ...” “କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟର ରାକ୍ଷସ, ଭୋଗୀ, ମୁଚି, ବାଣ, ବିରୋଚନ, ମହିଷାକ୍ଷ, ବାଷ୍କଳ, ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ଚଣ୍ଡକ, ରୋଚମାନ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବ ସୁଷେଣ—” ଏମିତି ଦୈତ୍ୟ ନାୟକମାନେ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ହେ ଦୈତ୍ୟପତିମାନେ, ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦେବଲୋକ ଶାସନ କରିଥିଲେ। ଏବେ କିପରି ତୁମେ ଏଭଳି ଦୀକ୍ଷା ନେଇଛ, ଯାହା ବେଦ ନାଶ କରେ—ନଗ୍ନ, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡିଆ ଏବଂ କମଣ୍ଡଳୁଧାରୀ?” “ମୟୂରପଙ୍ଖୀ ଧ୍ୱଜ ଧାରଣ କରି ଏଠାରେ କିପରି ଦଢ଼ି ରହିଛ?” ଦୈତ୍ୟମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ସମସ୍ତ ଦାନବ ଗୁଣ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ, ଋଷିମାନଙ୍କର ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ହୋଇଛୁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛୁ। ଏହି ତିନି ଲୋକର ସାର୍ବଭୌମ ଶାସନ ଉପଭୋଗ କର, ଶକ୍ର, ଏବଂ ଏଠାରୁ ଯାଅ।” “ଏହିପରି ମାଘବାନ୍ କହି, ଦେବଲୋକକୁ ପୁଣି ଚାଲିଗଲେ। ଏଭଳି, ଭୀଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ଦେବପୁରୋହିତଙ୍କ ମାୟାରେ ମୂଢ଼ ହୋଇଗଲେ।” ନର୍ମଦା ନଦୀ ପାଖରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜାଣିଲେ। ପୁଣି ତିନି ଲୋକ ଦଲବଳେ ଦଳନ କରିବା ପାଇଁ କ୍ରୂର ସଂକଳ୍ପ କଲେ। ଏଠି ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ, “ତ୍ରିପୁରାଠାରୁ ଅର୍ଜୁନ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ? କାରଣ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ସୂତପୁତ୍ର କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବିବାହ ବାହାରେ ଜନ୍ମ କହାଯାଏ? ସେମାନେ କିପରି ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଲେ?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ଏକଥା ସୁଣ: ଏକଥିରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଁହ କାଟି ଯିବା ପରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଜଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ଲଲାଟରେ ଘମ ଆସିଲା, ସେଠାରୁ ଏହି ଘମକୁ ନିଅଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପକାଇଲେ।