ଦାନବନାୟକଙ୍କୁ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଅଧର୍ମ, ହିଂସା ଓ କ୍ଷତିକାରକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ ଓ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୁଦ୍ର କିପରି ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିବେ? ତାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଭୂତଗଣ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଅନେକ ଅସ୍ଥି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ନ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, ନ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ବସ୍ତବରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଯଦି ହିଂସାରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିବେ କି? ରଜୋଗୁଣରେ ଅନ୍ୱିତ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବେଦମାର୍ଗ ପାଳନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅଧିକାଂଶ ହିଂସାପ୍ରବୃତ୍ତି, କ୍ରୂର, ମାଂସଭୋଜୀ ଓ ପାପକର୍ମରେ ଲିନ। ଦେବତାମାନେ ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମାଂସ ଭୋଜନ କରନ୍ତି—ଏପରି ଧର୍ମଦ୍ୱାରା କିଏ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ? କିପରି ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ? ପାରମ୍ପରିକ ଯେଉଁ ବିଧି ବେଦରେ ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ, ପିତୃକ୍ରିୟା ଇତ୍ୟାଦି କରାଯାଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ। ଯଦି ବଳି ଦେଇ, ପଶୁ ହତ୍ୟା କରି, ରକ୍ତ ଭିଜାଇ, ଏପରି ଯଜ୍ଞ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ତେବେ ନରକ କିପରି ମିଳେ? ଏଠି ଅନ୍ୟେ ଖାଇଲେ, ଅନ୍ୟ ତୃପ୍ତି ହୁଏ ଯଦି, ତେବେ ଅନୁପସ୍ଥିତ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆକାଶମାର୍ଗରେ ଯାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବାରୁ ପତିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଁମାନେ, ହେ ଦାନବମାନେ, ଏଠି ନ ସ୍ୱର୍ଗ, ନ ମୋକ୍ଷ ପାଇଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ; ଜ୍ଞାନୀ କେଉଁପରି ନିଜ ମାଂସ ସମାନ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀର ମାଂସ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ? ଏହି ଯନ୍ମରେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ପୁଣି କିପରି ଗର୍ଭକୁ ସେବନ କରନ୍ତି? ହେ ଦାନବନାୟକ, ସେମାନେ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ? କ୍ଷାର ଓ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧି କରାଯାଏ ଯେଉଁଠାରେ, ସେଠାରେ କେଉଁ ସତ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧି ଅଛି? ଦେଖ, ହେ ଦାନବ, କିପରି ବିପରୀତ ଏହି ସଂସାର—ଯେଉଁଠାରେ ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ପରେ ଅଙ୍ଗରୁ ମୁତ୍ର ପିଇ ଶୁଧ୍ଧି କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ଭୋଜନ କରିବା ପରେ ମୁଖ ଓ ମୂତ୍ରେନ୍ଦ୍ରିୟର ଶୁଧ୍ଧି କାହିଁକି ହୁଏନାହିଁ? ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଧ୍ଧି ନିୟମ ଅଛି, ସେଠାରେ ଏହିପରି ବିପରୀତ ଚର୍ୟା ହୋଇଛି; ଯେଉଁପରି ଶୁଧ୍ଧି ନିୟମିତ, ସେହିପରି କରାଯାଉଛି। ଏକଥା ମଧ୍ୟ ଦେଖ—ସୋମ ଏକଥାରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ପତ୍ନୀ ତାରାଙ୍କୁ ନେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ବୁଧ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ପରେ ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ନେଇଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନେଇଥିଲେ; ଦେଖ, ଏପରି ଧର୍ମାଚରଣ। ଏପରି ଅନେକ ପାପକର୍ମ ଏହି ସଂସାରରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏପରି ଧର୍ମ ଯେଉଁଠାରେ, ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ କ’ଣ? ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଦାନବମାନେ କହିଲେ—‘ହେ ଗୁରୁ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ପୁଣି କେବେ ମୋହରେ ପଡ଼ିବା ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ଭ୍ରମକର ପ୍ରାପଞ୍ଚିକ ଜୀବନରୁ ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତ। ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ, ହେ ଗୁରୁ, ଆମ ପାଗୁଡ଼ି ଟାଣି ଆମକୁ ଅନ୍ଧକୁପରୁ ବାହାର କରନ୍ତୁ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ଶରଣ ନିଅଁ? ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ଶରଣାଗତ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖାନ୍ତୁ; ସ୍ମରଣ, ଉପବାସ, ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ସମାଧି ଦ୍ୱାରା। ପୂଜା ଓ ଦାନ କରି ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ଆମେ ପରିବାରରୁ ବିରକ୍ତ, ପୁଣି ଏହା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁନାହିଁ।’ ତେବେ, ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଗୁରୁ ରୂପେ ଥିବା ବୃହସ୍ପତି ଏହିପରି ଦାନବମାନେଠାରୁ ଏପରି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଭାବିଲେ—‘ଏହି ନରକବାସୀ, ପାପୀ ଦାନବମାନେ ସହିତ ମୁଁ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବି? ସେମାନେ ବେଦମାର୍ଗରୁ ବାହାରେ, ତିନି ଲୋକରେ ଉପହାସ୍ୟ।’ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା କେଶବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ମନୋଭାବ ଜାଣି, ମାୟାମୋହ ତିଆରି କଲେ। ସେହି ମୋହମୟୀ ମାୟାକୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଦେଇ କହିଲେ—‘ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ଏହି ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହେବେ। ତୁମେ ଏହି ମାୟା ସହିତ ବେଦମାର୍ଗରୁ ବାହାରେ ପଡ଼ିବେ।’ ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ପ୍ରଭୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ଅସୁରମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୋହରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ—‘ତୁମେ ଯେଉଁ ଭାବେ ଭକ୍ତି କରିଛ, ତାହାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ଏହି ଯୋଗୀ ନଗ୍ନ, ମୁଣ୍ଡମୁଣ୍ଡା, ମୟୂରପିଛ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।’ ଗୁରୁ ଏପରି କହିବା ପରେ, ମୋହମୟୀ ମାୟା କହିଲେ—‘ହେ ଦାନବପ୍ରଧାନମାନେ, କଥା କହ; ତୁମେ କି ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଏହି ଲୋକ ଲାଗି ଚାହୁଁଛ, କି ଅତୀତ ଲାଗି?’ ଦାନବମାନେ କହିଲେ—‘ଆମର ତପସ୍ୟା ଅତୀତ ଧର୍ମ ପାଇଁ।’ ‘ଆମେ ଏହା ଆରମ୍ଭ କରିଛୁ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି?’ ନଗ୍ନ ତପସ୍ବି କହିଲେ—‘ମୋର କଥା ଶୁଣ, ମୋକ୍ଷ ଚାହିଁଲେ।’ ‘ଏହା ସମସ୍ତ ଅର୍ହତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ମୋକ୍ଷର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା। ଧର୍ମରୁ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ଏଠାରେ ତାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ।’ ‘ଏଠାରେ ରୁହି, ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିବ; ଏପରି ଅନେକ ଉପାୟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ମୋକ୍ଷର ଦୃଷ୍ଟି ନାହିଁ।’ ମୋହର ପ୍ରଭାବରେ ଦାନବମାନେ ବେଦମାର୍ଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲେ; ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏହା ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ଏହା କୌଣସି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଯଦିଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏକବସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କର ଏକ ନିୟମ, ଅନେକବସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟ ନିୟମ। ଏଭଳି ମୋହର ପ୍ରଭାବରେ, ସେମାନେ ବହୁ ବିରୋଧାଭାସୀ ମତ ଦେଲେ; ଏହିପରି, ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ମୋହର ପ୍ରଭାବରେ, ସେମାନେ ମୋର ନିଜ ନିୟମକୁ ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେମାନେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ।