ଏକ ଦିନ, ମହାମୁନି ନାରଦ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମହାଦେବ, ସର୍ବେଶ୍ୱର, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦ୍ୱାଦଶୀର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଏହା ପାଳନ କଲେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ? ମୋତେ ଦୟାକରି କହ।" ତେବେ ମହାଦେବ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଏକାଦଶୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳକାରୀ। ଏହି ଉପବାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଯୋଗ ସହିତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଏକାଦଶୀ ରେ ଜୟ, ବିଜୟ ଓ ଜୟନ୍ତୀ ନାମକ ତିନି ଦିନ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ପାପକୁ ନାଶ କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଉପବାସ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ଯଦି ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ର ପଡ଼େ, ସେହି ଦିନ ‘ଜୟା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତିଥି ହୁଏ। ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କଲେ ମାନବ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯଦି ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ, ସେହି ଦିନ ‘ବିଜୟା’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ। ଏହି ଦିନ ଦାନ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଲେ ହଜାର ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ଦିନ ହୋମ କିମ୍ବା ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ହଜାର ଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯଦି ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ, ଏହା ‘ଜୟନ୍ତୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ସାତ ଜନ୍ମର ଛୋଟ ବଡ଼ ପାପ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂର ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯଦି ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ କୌଣସି ସମୟରେ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ, ସେହି ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପାପ ନାଶକ ହୁଏ। ଏହି ଦିନ, ଯିଏ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ତିଳ ଦାନ କରେ କିମ୍ବା ଉପବାସ କରେ, ସେମାନେ ସମାନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ହରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରକଟ ଦର୍ଶନ ମିଳେ, ତାହାର ଫଳ ଅନନ୍ତ। ଏହି ଉପବାସ ସାଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ନହୁଷ ଆଦି ରାଜାମାନେ ପୂର୍ବେ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦିନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ସମସ୍ତ ଇହଲୋକୀୟ ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। କଥା, ମନ କିମ୍ବା କାୟା ଦ୍ୱାରା କୃତ ସମସ୍ତ ପାପ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂର ହୁଏ, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏକ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କଲେ ଏକ ହଜାର ଏକାଦଶୀର ଫଳ ମିଳେ। ସେହି ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପାଠ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଦେବତା ପୂଜା—ଯେଉଁ କିଛି କରାଯିବ, ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ସାବଧାନ ହୋଇ ଏହି ଉପବାସ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ପଞ୍ଚମ ଅଶ୍ୱମେଧ ସ୍ନାନ ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଉପବାସ, ଜାଗରଣ କିମ୍ବା ଏକବେଳି ଭୋଜନ କରିବାର ଫଳ କ’ଣ, ଦୟାକରି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହନ୍ତୁ।” ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଶୀତକାଳର ଶୋଭାମୟ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସ ଆସିଲେ, ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ, ଦଶମୀ ଦିନ ଏକବେଳି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ନିୟମ ଜାଣି, ଦଶମୀ ଦିନ ସବୁବେଳେ ସଂଯମିତ ରହିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ରାତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର ଏଠର ଅଂଶରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ରାତିରେ ଭୋଜନ’ ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନକ୍ଷତ୍ର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବା ସମୟରେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଉଚିତ, ତଥାପି ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଦିନର ଏଠର ଅଂଶ ପରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପରେ, ପ୍ରଭାତରେ ବ୍ରତୀ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ଓଁ, ତଳା ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ତୁଳନାମୂଳକ ଅବଳ, ପୋଖରୀରେ ମଧ୍ୟମ, ହ୍ରଦରେ ଉତ୍ତମ, ନଦୀରେ ଆଉ ଉଚ୍ଚତମ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଳରେ ଜୀବଗଣ ଭିଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ। ଘରେ ସ୍ନାନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, କିନ୍ତୁ ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ଦରକାର। ଏହିପରି, ଘରେ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶ କୃତ ଭୂମିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରି କହିବା ଦରକାର: ‘ହେ ମାଟି, ଆଗରୁ କରିଥିବା ମୋର ପାପ ଦୂର କର, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏକାଗ୍ର ମନ ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ।’ ଏହି ଦିନ ମିଛ କଥା କହୁଥିବା, ଠକେଇବା, ଭ୍ରାହ୍ମଣ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା, ଅଶୁଭ ଚରିତ୍ର, ବିଧିବିରୁଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କ, ପର ଧନ ଚୋରି, ପରସ୍ତ୍ରୀ ଗମନ ଉପରେ ଅବଶ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନ କେଶବଙ୍କ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ଭୋଜନ ଦେବା ଓ ଘରେ ଦୀପ ଦେବା ଦରକାର, ଭକ୍ତି ଭାବରେ। ଏହି ଦିନ ଶୟନ ଓ କାମସୁଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ୟତୀତ କରିବା ଉଚିତ। ରାତି ଭରି ଜାଗି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ନମସ୍କାର କରି, ଖ୍ଷମା ଚାହିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ସେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱିଜମାନେ କେବଳ ଦୁଇ ଏକାଦଶୀକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରି ଚର୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକ କ’ଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ଶୁଣ: ଶଂଖ ଉଦୟ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଗଦାଧର ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଷୋଳ ଅଂଶ ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଦାନ କଲେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହାକୁ ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଷୋଳ ଅଂଶ ପୁଣ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ। ଏହିପରି ଉପବାସ କରିଥିବା ଲୋକ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଚାଷ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଣି ପିଇଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଗର୍ଭବାସ ନାଶ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଭୂମିରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଫଳ ତାହାଠାରୁ ଶତଗୁଣା ଅଧିକ। ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ଏହି ଦିନ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଦବେତ୍ତାକୁ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସରେ ସେହି ଫଳ ଲଭ୍ୟ। ଏହିପରି ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ପାଳନ କରି, ଲୋକ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି।