ଯଦୁବଂଶୀମାନେ ତାଙ୍କର ନେତୃତ୍ୱରେ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସପ୍ତ ଋଷି, କୁବେର ଓ ଯକ୍ଷ ମଣିଧର, ସତ୍ୟକି, ନାରଦ, ଶିବ, ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ, ଆଦିଦେବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୃତି ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଦେବସନ୍ତାନମାନେ ଏମିତି ହଠାତ୍ ପୃଥିବୀରେ କାହିଁକି ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ? ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କର କେତେ ଅଗ୍ରଜନ୍ମ ହେବ? ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଓ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାହିଁକି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି? ବିଷ୍ଣୁ କାହିଁକି ବୃଷ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧକ ବଂଶରେ ଅବତାର ନେଲେ? ଏପରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁନଃପୁନି କାହିଁକି ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି? ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ରାଜା। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଗୁପ୍ତତମ କଥା କହିବି—କିପରି ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁ ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଯୁଗର ଶେଷ ହୁଏ, କାଳ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ହରି ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ତାଳେ ଦାନବ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତିନି ଲୋକର ଶାସକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ ବଳି ତିନି ଲୋକର ଶାସନ କଲେ। ଏହି ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ମିତ୍ରତା ଥିଲା, ଦଶ ଯୁଗ ଯାଉଁଠି ବିଶ୍ୱ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ରହିଲା। ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଥିଲେ; ବଳି ବନ୍ଧିତ ହେଲେ ଓ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଘଟିଲା। ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିନାଶ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆସିଲା; ଏହା ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଏଠି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟେ। ଭୃଗୁଙ୍କର ଶାପରୁ, ସେ ସମୟରେ, ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ପାଇଁ—ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: “ହରି କିପରି ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ପାଇଲେ?” “ଦୟାଳୁ, ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଦେବ-ଦାନବ ଘଟଣା କିପରି ଘଟିଲା?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ତାଙ୍କର ବିଜୟ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ଦଶ ଶୁଦ୍ଧ ଅବତାର ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକର ନାମ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ପ୍ରଥମ ହେଉଛନ୍ତି ନରସିଂହ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବାମନ; ତୃତୀୟ ବରାହ, ଚତୁର୍ଥ ଅମୃତ ମଥନ। ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ତାରକା ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ; ଷଷ୍ଠ ଆଡିବକ, ସପ୍ତମ ତ୍ରିପୁର ଯୁଦ୍ଧ। ଅଷ୍ଟମ ଅନ୍ଧକ ବଧ, ନବମ ବୃତ୍ର ବଧ; ଦଶମ ଧ୍ୱଜ, ଏବଂ ତାପରେ ହଳାହଳ। ଦ୍ୱାଦଶ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ; ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଦାନବକୁ ନରସିଂହ ବଧ କଲେ। ବଳି ବାମନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ବିଜୟ ସମୟରେ ବନ୍ଧିତ ହେଲେ; ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ଦେବତାଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରାଗଲେ। ବରାହଙ୍କ ଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସାଗରର ଏକଟିକୁ ଦୁଇଟି ଭାଗ କରାଗଲା; ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଅମୃତ ମଥନ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିରୋଚନ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ତାରକା ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ମାରିଦେଲେ। ଦେବମାନେ ତ୍ରିପୁର ଦାନବମାନେ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଠକି, ଅମୃତ ପିଇ, ଶତ୍ରୁ ଗୋମାତା ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଅମୃତ ପିଇଥିବା ଦାନବମାନେ ପୁନଃପୁନି ଜୀବିତ ହେବାରେ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ; ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଦାନବ ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ। ଅନ୍ଧକ ବଧ ସମୟରେ ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନେ ଦାନବ, ପିଶାଚ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ। ବୃତ୍ର, ଦାନବମାନେ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳରେ ବଧ ହେଲେ; ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ମହେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କଲେ। ତାପରେ ମାୟା ଓ ଯୋଗରେ ଚତୁର୍ ଥିବା ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରପାତରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବଧ ହେଲେ। ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ; ଏହି ଦଶ ଦେବ-ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧର କଥା। ଦେବ-ଦାନବଙ୍କ ବିନାଶ ଓ ଜଗତକୁ କ୍ଷେମ ଦେବା ପାଇଁ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ରାଜା କୋଟି ବର୍ଷ ଅପ୍ରତିମ ତେଜରେ ବିଦ୍ୟମାନ ରହିଲେ। ଏହାପରେ ସତ୍ତରି-ଦୁଇ କୋଟି ବର୍ଷ ଓ ଅସୀ ହଜାର ବର୍ଷ ତିନି ଲୋକର ଶାସନ କଲେ। ଏହାପରେ ବଳି ରାଜା ପୁନଃ ଏକ କୋଟି ବର୍ଷ, ଏକ ଲକ୍ଷ ଶଷ୍ଟି ହଜାର ଓ ବିଶି ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ବଳିଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ, ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦାନବମାନେ ସହିତ ସୁଖରେ ରହିଲେ। ଏହି ପ୍ରବଳ ଦାନବମାନେ ବିଜୟ ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିଲେ; ଏପରି ମଧ୍ୟରେ ମହେନ୍ଦ୍ର ତିନି ଲୋକର ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସବୁ ଅଧୂରା ରହିଲା ଯେଉଁଯେଉଁଠି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଗଲାପରେ ପୁନଃ ତିନି ଲୋକ ପାକ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଶାସନରେ ଆସିଲା। ତାପରେ, ଦାନବମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯଜ୍ଞ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗଲା; ଯଜ୍ଞ ଦେବତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚିଲାବେଳେ, ଦିତିସୁତମାନେ କବିଙ୍କୁ କହିଲେ। ଦୈତ୍ୟମାନେ କହିଲେ: “ମାଘବନ ଆମର ରାଜ୍ୟ ନେଇନେଲେ, ଯଜ୍ଞ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗଲା; ଆମେ ଏଠାରେ ରହିପାରୁନାହିଁ, ଚଳ ନିମ୍ନଲୋକକୁ ଯିବା।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, କବି ଦୁଃଖିତ ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ: “ଭୟ କରନି, ହେ ଦାନବମାନେ, ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।” ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଓ ଯାହା କିଛି ପୃଥିବୀରେ ଅଛି, ସେସବୁ ମୋ ଭିତରେ ଅଛି; ଦେବମାନେ ପାଖରେ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ଅଛି। ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯାହା ଧାରଣ କରିଛି, ସେସବୁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି; ଏପରି ଦେଖି, ଦେବମାନେ ଜ୍ଞାନୀ କବିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଦାନବମାନେକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଦେବମାନେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ତାହାକୁ ପୁନଃ ଦାବି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଆଲୋଚନା କଲେ: “ଏହି କବି ଶକ୍ତିବଳେ ସମସ୍ତ କିଛି ଆମଠାରୁ ନେଉଛନ୍ତି।” “ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ଯାଉ, ସେ ଆମକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ପୂର୍ବରୁ; ଶେଷ ଥିବାମାନେକୁ ବଳପୂର୍ବକ ବିଜୟ କରି, ତାଙ୍କୁ ପାତାଳକୁ ପଠାଇଦେବା।” ଏପରି କରି ଦେବମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦାନବମାନେ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଦେବମାନେ ଦାନବମାନେକୁ ମାରିଦେବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କବିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।