ରାତିର ସେଷରେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଏକାସାଥି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତର ବିବରଣୀ ଶିବଜୀ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର। ଏହା ଶୁଣିଲେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନର ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।" ଏକଥା ମାତ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଲେ, ହଜାର ଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଶତ ଟି ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ପିତୃପକ୍ଷ, ମାତୃପକ୍ଷ ଓ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ସହିତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଧାମରେ ସମ୍ବାନିତ ହୁଏ। ଦଶ ମିଳିୟନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ତାହା ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ ପାଳନରେ ମିଳିଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଦ୍ଧ ମନବଳିୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକମାନେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ରାଜା। ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ପରେ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଏଠିଏ ଅନ୍ୟ କଥା କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରତ ସ୍ଥାପିତ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା କିମ୍ବା କାଶୀ ସ୍ନାନର ଅସୀମ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ବ୍ରତ କିମ୍ବା ମିଳିୟନ ବର୍ଷ ପୂର୍ବ ଯମୁନା ସ୍ନାନର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ, ତାହା ଏହି ବ୍ରତରେ ମିଳିଯାଏ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଲକ୍ଷାଧିକ ସୂର୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତରେ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ଶତ ଶତ ଭାର ସୁନା ଦାନର ଫଳ ମିଳେ; କୋଟି କୋଟି ପାପ ଓ ଶତ କୋଟି ହତ୍ୟାର ଦୋଷ ନଶ୍ୱନ ହୁଏ। ଏକ ଉପବାସରେ ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗୁଣ ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ବ୍ରତ ପଥ ହୀନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିବା, ଶତ ଶତ ମହାପାପି ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାସଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ ଯେଉଁମାନେ ଲେଖି ଓ ଦ୍ୱିଜାତିଙ୍କୁ ଜଣାଇଥିବେ, ସେମାନେ କୋପାଧିକ ପାପରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇଯିବେ। ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ପୁଣ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଲାଭ ହୁଏ। କଳିଯୁଗରେ ଏହି ବ୍ରତ ଲାଭ କରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ନକରିଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଷ୍ଫଳ ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ ପାଇଥାନ୍ତି। କଳିଯୁଗରେ ଏକଥର ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିବା ଲୋକ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ପୁତ୍ର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପିଶାଚ ଭାବକୁ ଅଟକି ନଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ବ୍ରତର ମହତ୍ତ୍ୱ କଥା ହେଉଛି, ଏକଥର ମହାଦେବ ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତାପରେ ନାରଦ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦ୍ୱାଦଶୀର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଏହି ବ୍ରତର ପାଳନରେ କ’ଣ ଫଳ ମିଳେ?" ଶିବଜୀ କହିଲେ, "ଏହି ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ଶୁଭ ଫଳଦାୟି। ଏହି ବ୍ରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଯୋଗ ସହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଜୟ, ବିଜୟ ଓ ଜୟନ୍ତୀ—ଏମାନେ ପାପ ନାଶ କରି ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତି, ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।" ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ର ଆସେ, ସେହି ଦିନ ଜୟା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତିଥି। ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରିଲେ, ଲୋକ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଆସେ, ସେହି ଦିନକୁ ବିଜୟ ତିଥି କୁହାଯାଏ। ସେହି ଦିନ ଦାନ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ହଜାର ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ଏହିପରି ହୋମ କିମ୍ବା ଉପବାସ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ହଜାର ଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଆସିଲେ, ସେହି ଦିନକୁ ଜୟନ୍ତୀ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ସାତ ଜନ୍ମରେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ, ବଡ କିମ୍ବା ଛୋଟ, ସେହି ଦିନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂର ହୁଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଯେଉଁସମୟରେ ଆସେ, ସେହି ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପନାଶକ। ଏହି ଦିନ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ତିଳ ଦାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମାନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଦିନ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ ହରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ସେ ଦିନ ଭକ୍ତି ସହିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ସମସ୍ତ ଭୂମିର ଫଳ ମିଳେ। କଥା, କାମ କିମ୍ବା କାୟିକ ଭାବେ ଯେଉଁ ପାପ କରାଯାଇଥାଏ, ସେମାନେ ସାତ ଜନ୍ମର ପାପ ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ। ଏକ ଦିନ ଉପବାସ କଲେ ହଜାର ଏକାଦଶୀର ଫଳ ମିଳେ। ସେହି ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପାଠ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ଦେବତା ପୂଜା କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ। ତେଣୁ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ସତର୍କତା ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ପଞ୍ଚମ ଅଶ୍ୱମେଧ ସ୍ନାନ ପରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଉପବାସ, ରାତ୍ରି ଉପବାସ କିମ୍ବା ଏକଥର ଭୋଜନ କଲେ କ’ଣ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଫଳ ମିଳେ?" ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, "ଶୀତ ଋତୁର ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସ ଆସିଲେ, ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ, ଦଶମୀ ଦିନ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜାଣି, ଦଶମୀ ଦିନ ସବୁବେଳେ ସଂଯମ ରଖିବା ଓ ଦିନର ଆଠମ ଭାଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହେବାବେଳେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।" ଏଭଳି, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶିତ ଏହି ବ୍ରତମାନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଫଳ ଓ ପାଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣିବା ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ଓ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ।