ଶୀତଳ କିରଣ ଧାରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସ୍ରୀମନ୍ ନାରାୟଣ, ହରି, ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇ କହିଲେ, “ବର ଚାହିଁ।” ତେବେ ସୋମଦେବ ବର ଚାହିଲେ — “ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବି। ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ମୋ ଘରେ ଦେବତାମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଦେବତାମାନେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅତିଥି ହେଉନ୍ତୁ। ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ ହେଉନ୍ତୁ।” ଏହି ଭାବରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଆୟୋଜନ କଲେ। ଏଠି ଅତ୍ରି ହୋତା, ଭୃଗୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ପଦବୀ ଲାଭ କଲେ ଏବଂ ହରି ନିଜେ ସର୍ବେକ୍ଷକ ଭାବେ ରହିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ସଭାର ସଦସ୍ୟ ହେଲେ; ଏହାକୁ ରାଜସୂୟର ବିଧି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବସୁମାନେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସୋମ ତିନି ଲୋକକୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଲେ, ଏଭଳି ଦୁର୍ଲଭ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ନିଜ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ସପ୍ତ ଲୋକର ଅଧିପତି ହେଲେ। ଏକ ଦିନ ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ସେ ଅନେକ ଫୁଲ ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ନାରୀମାନେକୁ ଦେଖିଲେ। ତାଁଠାରେ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ, ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ପତ୍ନୀ ତାରା, ଚୌଡ଼ା କଟି, ଭାରି ଅଂଗ, ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧୁର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଫୁଲ ତୋଡ଼ିବା ସମୟରେ କାମବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହେଇଥିଲେ। କାମନାରେ ପୀଡିତ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ତାରାଙ୍କୁ ଚୁଲି ଧରି ନେଇଲେ; ତାରା ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ରୂପ ଓ ତେଜରେ ମନ ମୋହିତ ହୋଇ, ବିରୋଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାଙ୍କ ସହିତ କାଟି, ଚନ୍ଦ୍ର ତାକୁ ନିଜ ଗୃହକୁ ନେଇଗଲେ; ତଥାପି ନିଜ ଘରେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାରା ସହିତ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ବୃହସ୍ପତି ବିୟୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବିଷ ଦ୍ୱାରା କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବହୁ ପ୍ରକାର ଉପାୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ଫେରାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ, ପ୍ରେମ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ସୋମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର, କାମନାରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ପତ୍ନୀକୁ ଫେରାଇଲେ ନାହିଁ। ଏହାଦେଖି, ମହେଶ୍ୱର, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ସାଧ୍ୟ, ମାରୁତ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ତଥାପି ଚନ୍ଦ୍ର କିଛି ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ତାରାକୁ ଫେରାଇଲେ ନାହିଁ। ତେବେ, ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ବାମଦେବ ନାମକ ଶିବ, ଯାଙ୍କର ଅନେକ ରୁଦ୍ର ପଦପଦ୍ମରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ପିନାକଧାରୀ ଶିବ, ବୃହସ୍ପତି ପ୍ରତି ସ୍ନେହବଶତଃ ଧନୁଷ ଧରି, ଭୂତ, ବେତାଳ, ସିଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନେ ସହ ଚାଲିଲେ। ସେଠାରେ ଶିବଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଷଟ୍ଷଠି ଗଣପତିମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ। ବେତାଳ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, କିନ୍ନର ଓ ଏକ ପଦ୍ମ ସେନା ସହିତ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତାମାନେ ଚଲିଥିଲେ। ସୋମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ବଢ଼ାଇ, ସାଢେ ବାରି ଲକ୍ଷ ରଥ ଏବଂ ଶନି, ମଙ୍ଗଳ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଗ୍ରହମାନେ, ତାରକାମଣ୍ଡଳ, ଦାନବ ଓ ଅସୁରମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଲେ। ତାହାଦେଖି ସପ୍ତ ଲୋକ, ପୃଥିବୀ, ଅରଣ୍ୟ, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହେଲା। ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ ସୋମଙ୍କ ସାମ୍ନା କଲେ। ଏହାପରେ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେଉଥିଲେ, ଏହା ଏକ ଅଗ୍ନି ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ଉଭୟ ପକ୍ଷ ତୀବ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପକ୍ଷ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ; ଅଗ୍ନିମୟ ଅସ୍ତ୍ର ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳକୁ ଦଗ୍ଧ କଲା। କ୍ରୋଧରେ ରୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଶିର ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ସୋମ ଅପରାଜିତ ଶକ୍ତିରେ ସୋମାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ତଳେ ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଆକାଶ ଭୟଭୀତ ହେଲା। ଏହି ମହାଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଧ୍ୱଂସ ହେବାକୁ ଥିବା ଦେଖି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନେ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରି କିଛିପରି ଏହି ଯୁଦ୍ଧକୁ ରୋକିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ହେ ସୋମ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ଅନର୍ଥକ, ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଲ? ଅନ୍ୟର ପତ୍ନୀକୁ ଅପହରଣ କରି, ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କରିଲ। ଏହି କାରଣରେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ ହେବେ। ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିମୁଖୀ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ପାପୀ ଏବଂ ପାପଗ୍ରହ ହେବ। ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ତୁମେ ତାରାକୁ ବ୍ରହ୍ସ୍ପତିଙ୍କୁ ଫେରାଇଦିଅ।” ତେବେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଶାନ୍ତ ହୋଇ “ତଥାସ୍ତୁ” କହି ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ିଲେ। ବୃହସ୍ପତି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାରାକୁ ନେଇ ଘରକୁ ଗଲେ, ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ: ଏହିଠାରେ, ଏକ ବର୍ଷ ପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜଉଁଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦିବ୍ୟ ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଶିଶୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ତାରାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏହି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ହସ୍ତିଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ। ସେ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲେ, ରାଜବୈଦ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ରାଜା ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବାରୁ ସେ “ବୁଧ” ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ତେଜକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଅବସରରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଆସିଲେ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମଉତ୍ସବରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାରାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ପୁଅ କିଏଙ୍କ ପୁତ୍ର?” ତାରା ଲଜ୍ଜାରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ପୁନଃପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ନିରୁତ୍ତର ରହିଲେ। ଶେଷରେ, ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, “ସୋମଙ୍କର ପୁତ୍ର,” ବୋଲି କହିଲେ। ତେବେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ନେଇଲେ, ତାଙ୍କୁ “ବୁଧ” ନାମ ଦେଇ ପୃଥିବୀରେ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ।