ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଦୟା ହେଉଛି ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ନିଜେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଧରିବା ହେଉଛି ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ। ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାନ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତଭାବକୁ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେକୌଣସି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ହଜାର ଗୁଣା ଅଧିକ; କିନ୍ତୁ ଗୟାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେବଳ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହର ସହିତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି, ଏବଂ ସଂଗବ ବେଳେ ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ତା’ପରେ ଅପରାହ୍ଣ ଏବଂ ସାଂଧ୍ୟା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଥାଏ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ସମୟକୁ ରାକ୍ଷସୀ ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅନୁଚିତ। ଦିନରେ ସମୁଦାୟ ପନ୍ଦରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କୁଟପ ସମୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ରତା କମିଯାଏ। ଏହି କୁଟପ ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦିଏ। କୁଟପ ସମୟ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏକ ତଳୱାର ପାତ୍ର ଓ ଏକ ନେପାଳୀ କମ୍ବଳ ସହିତ। ସୁନା, ଦର୍ଭା ଘାସ, ତିଳ, ଗାଈ ଏବଂ ଝିଅର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଷ୍ଟମ ସମୟ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ର ଏବଂ ଦୁଃଖଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଠଟି ଜିନିଷ କୁଟପ ଭାବରେ ପରିଚିତ। କୁଟପ ପରେ ଚାରିଟି ଅଧିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି। ପାଞ୍ଚଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସ୍ୱଧା ଦାନ ପାଇଁ ଉଚିତ। କୁଶ ଓ କଳା ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏହା ସଠିକ୍ ସମୟ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜଳାଞ୍ଜଳି ପରେ ତିଳ ସହିତ ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦର୍ଭା ଘାସ ହାତରେ ଧରି ଘରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ପୁଣ୍ୟମୟ, ପବିତ୍ର, ଆୟୁଦାୟୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ। ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମହତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି କଥା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନାଶ କରେ। ଏହା ପବିତ୍ର, କୀର୍ତ୍ତିର ଧନ, ଏବଂ ମହାପାପ ନାଶକ। ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ର ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଏବେ ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? କେଉଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ ସେହି ବଂଶରେ ଆସିଥିଲେ?" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଆତ୍ରିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, ମହାତ୍ମା ଆତ୍ରି ଏକ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହାକୁ ଅନନ୍ତର ତପସ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଭଗବାନ୍, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅତୀତ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବିଧିମାନ୍, ସେ ଦୟାଳୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ଆତ୍ରି ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ନିଜେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଲେ। ତପସ୍ୟାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ବଂଶର୍ ନାଥ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସ୍ଥିର ହେଲେ। ସେଠାରେ ସୋମ ଆସି କଥା କହିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସୋମଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁଃ ଠାରୁ ଜଳ ଝରିଲା, ଯାହା ଆତ୍ରିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ଜଳର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶିତ କଲା। ସେଠି, ଦିଗ୍ଦେବତାମାନେ ନାରୀ ରୂପେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଯାହା ଆତ୍ରିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା, ତାହା ତାଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ଅଙ୍କୁରିତ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ଦିଗ୍ଦେବତାମାନେ ଏହି ଅଙ୍କୁରକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ପ୍ରସ୍ତାନ କରିଦେଲେ। ତା'ପରେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଅଙ୍କୁରକୁ ଏକତ୍ର କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଏକ ଯୁବକ ଭାବେ ତିଆରି କଲେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ଥିଲା। ଭଗବାନ୍ ନିଜ ହାତରେ ତାଙ୍କୁ ବେଦମୟ ରଥରେ ବସାଇଲେ। ତା'ପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଘୋଷଣା କଲେ, "ଏହି ଲୋକ ଆମ ନାଥ ହେଉନ୍ତୁ।" ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ତାଙ୍କର ତେଜଃପ୍ଜର ସେଉଁଠି ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ତେଜର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଔଷଧୀମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ରାତିରେ ବେଶି ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ସୋମ ଔଷଧୀମାନଙ୍କ ନାଥ ହେଲେ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ। ଏହି ଶୁଭ୍ର ଗୋଳକ ବେଦ ଓ ରସର ମୂଳସ୍ଥାନ। ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ସଦା ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ କ୍ଷୟ-ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏବଂ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ସତେଇ ଝିଅ ଦେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ମାଧୁର୍ୟରେ ଭରିଥିଲେ। ଏହିପରି ସମୟରେ ସୋମ ଅସଂଖ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅର୍ଜନ କଲେ। ଶିତଲ କିରଣ ଧାରୀ ସୋମ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ତେବେ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ, ହରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଜନାର୍ଦନ କହିଲେ, "ଏକ ଵର ଚାହିଁ।" ସୋମ କହିଲେ, "ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକରେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବି।" "ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ଅତିଥିମାନେ ମୋ ଗୃହରେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ଆସୁନ୍ତୁ।" "ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଆମର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ହେଉନ୍ତୁ।" ଏହିପରି ଅନୁରୋଧରେ ବିଷ୍ଣୁ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜନ କଲେ। ଏଠାରେ ଆତ୍ରି ହୋତୃ ହେଲେ, ଭୃଗୁ ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ, ଏବଂ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଗାତୃ। ସୋମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପଦବୀରେ ଉତ୍କର୍ଷ ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ହରି ନିଜେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ସଭାର ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ବିଧି ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।