ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ, ପରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ, ଏବଂ ପୁନି ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ଗୟାରେ, ଧର୍ମପୃଷ୍ଠରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହ୍ରଦରେ, ଏବଂ ଗୟାର ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛକୁ ନିକଟରେ—ଏଠାରେ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଅବିନାଶୀ ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଦିଆଯାଏ, ସେ ତୁରନ୍ତ ନରକରେ ବସୁଥିବା ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ। ରାଜା, ତାଙ୍କ ବଂଶରେ କେହି ଭୂତ ହୁଏନାହିଁ; ପିଣ୍ଡ ଦାନରେ ଭୂତତ୍ୱ ଓ ବନ୍ଧନ ଦୂର ହୁଏ। ତାପରେ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହାତ ଥିବା ଏକ ଋଷି ଆମ୍ବ ଗଛର ମୂଳରେ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଆମ୍ବ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ଦିଆଯାଏ, ପିତୃଗଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ଏକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ। ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଦେବା ଦାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦାନକୁ ଉପରେ ନେଇଯାଏ; ଏକ ଦାନରେ ମୋକ୍ଷ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମିଳେ। ମହାଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ଧାନ ଓ ଧନ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଗୟାର ପବିତ୍ର ତୀରେ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଧର୍ମର ଉତ୍ତମ କାରଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟ ଓ ଅନନ୍ଦରେ ମହାପର୍ବତ ଓ ମହାନଦୀକୁ ଦେଖନ୍ତି, ମାନସା ହ୍ରଦର ଦକ୍ଷିଣ ବା ଉତ୍ତର ଭାଗକୁ ଯାନ୍ତି—ସେଉଁଠି ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେ ଜନ୍ମର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ମଣିଷ ଯାହା ଚାହେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଏ। ଏପରି ଏହି ପବିତ୍ର ତୀରଗୁଡ଼ିକର ବିବରଣୀ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଛି; ମନ୍ତ୍ରୀଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଏକାଏକି ବିସ୍ତୃତ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ତେଣୁ ମଣିଷ କିପରି କରିପାରିବ? ସତ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର, ଦୟା ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର, ଦମ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର; ଗୃହସ୍ଥ ଗୃହରେ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ତୀର ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପବିତ୍ର ତୀରରେ ଯେଉଁଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ଏହା ହଜାରଗୁଣ ଅଧିକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ଉଦ୍ୟମରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଭାତ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଲାଗି ରହିଥାଏ, ସଙ୍ଗବ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବଧିର। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଟେ; ପରେ ଅପରାହ୍ନ ଆସେ; ସାଂଝ ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଟେ, ଏ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହାକୁ ରାକ୍ଷସୀ କାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନିନ୍ଦିତ; ଦିନର ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ପ୍ରମାଣିତ ଭାବରେ ପନ୍ଦରଟି ଗଣାଯାଏ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କୁଟପା କାଳ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ କମିଯାଏ। ତେଣୁ, ଏହି ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; କୁଟପା ସମୟ ଏକ ତଳୱାର ଭାଣ୍ଡ ଓ ନେପାଳୀ କମ୍ବଳ ସହିତ ଜଣାଯାଏ। ସୁଉନ, ଦର୍ଭା, ତିଳ, ଗାଈ, ଜୀରା ଝିଅ—ଏହି ଅଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ କୁଟପା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହା ଦୁଷ୍ଟ ଓ ନିନ୍ଦିତ ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଅଷ୍ଟ କୁଟପା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କୁଟପା ପରେ ଚାରି ଅଧିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଟେ। ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଧା ଦାନ ପାଇଁ ଅନୁମୋଦିତ; କୁଶ ଓ କଳା ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସମୟ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଜଳ ଦାନର ଶେଷରେ ତିଳ ସହିତ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ। ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି ଘରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ପୁଣ୍ୟମୟ, ଶୁଧ୍ଧ, ଜୀବନଦାୟୀ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିବରଣୀ ବ୍ରହ୍ମା କଥା କହିଥିଲେ; ଯେଉଁଠି ଏହା ଶୁଣିବା ଓ ପଢ଼ିବା, ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ବାକ୍ୟ ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ: ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦୂର କରେ। ଏହା ଶୁଧ୍ଧ, ଖ୍ୟାତିର ଧନ, ଏବଂ ମହାପାପ ନାଶକ; ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମହିମା ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ। ଏପରି, ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଏହି ବଂଶରେ କେଉଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଆସିଥିଲେ? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଆଦିକାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଆତ୍ରିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ; ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଅନନ୍ତର ନାମକ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଶୁଭ ଭଗବାନ, ଦୁଃଖ ନାଶକ, ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତୀତ ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ଆତ୍ରି ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ରଖିଲେ; ତପସ୍ୟାର ମହିମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଜନନୀ ସହିତ, ସ୍ଥିତ ହେବା ପରେ, ସୋମ କଥା କହିଲେ, ଏବଂ ଆତ୍ରିଙ୍କୁ ଦେଖି ସୋମ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଜଳ ଉଦ୍ଗମ ହେଲା, ଆତ୍ରିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସମ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଲା। ସେଉଁଠି, ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଏହାକୁ ନାରୀ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଆତ୍ରିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ଗର୍ଭ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଏହି ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରିପାରିଲେନି, ତେଣୁ ଚାରିମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଏକାଠି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଏକ ଯୁବକ ଭାବରେ ଗଠନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରୀ ଏକ ପୁରୁଷ ଭାବରେ; ଭଗବାନ ନିଜ ହାତରେ ତାଙ୍କୁ ବେଦର ଶକ୍ତିର ରଥରେ ବସାଇଲେ। ଏପରି ବସାଇ, ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ଜଣେ ଆମର ଲୋର୍ଡ ହେଉ।” ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀବଦ୍ଧ କଲେ, ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ଛତାରୁ ପୃଥିବୀରେ ବହୁ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାରେ ଏହି ଔଷଧିମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ରାତିରେ ସଦା ଅଧିକ ହୁଏ। ଏପରି ଚନ୍ଦ୍ର (ସୋମ) ଔଷଧିର ଲୋର୍ଡ ହେଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ଏହି ଶୁଭ ଚକ୍ର ବେଦର ନିବାସ ଓ ରସର ସାର।