ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକର ମହିମା ବିଷୟରେ ଏଠି କଥା ହେଉଛି। ବସୁଧାରା ନାମକ ତୀର୍ଥ, ରାମତୀର୍ଥ, ଜୟନ୍ତୀ, ବିଜୟା, ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ—ଏମିତି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ସହିତ ମାତୃଗୃହ ଓ କରବୀରପୁର ନାମକ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସପ୍ତଗୋଦାବରୀ ନାମକ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତି। କୀକଟ ଦେଶରେ ପବିତ୍ର ଗୟା ଅଛି, ରାଜଗୃହ ନାମକ ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟ ଅଛି, ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଓ ପୁନଃପୁନା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଅଟୁଟ ଅଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କର ଉପାସନା କରିବା ମହାପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ପୁନପୁନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରଚଳିତ। ଅନେକ ପୁଅ ଆଶା କରାଯାଉଛି, କାରଣ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଜଣେ ଗୟାକୁ ଯାଇଲେ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ କିମ୍ବା ନୀଳ ବୃଷଭକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, ସେ ବଢିଆ ଫଳ ପାଏ। ଏହି ଶ୍ଲୋକ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଦେଉଳଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। "ଆମ ବଂଶରେ କିଏ ଏମିତି ପୁଅ ହେବେ ଯିଏ ଗୟାକୁ ଯିବେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ତରପୁରୁଷମାନେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହେବେ?" ଏହି ପୁରାତନ ପ୍ରଥା ମାତୃପକ୍ଷ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ: "ଜଣେ ପୁଅ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଇ ଅସ୍ଥିସଂଚୟ ଦେଇଲେ, ସେ ମାତୃପକ୍ଷ ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି।" କିମ୍ବା କିଏ ଏମିତି କରିବେ ଯିଏ ସାତ କିମ୍ବା ଆଠଟି ତିଳ ସହିତ ଜଳ ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ତିନିଟି ଅରଣ୍ୟରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିଥାଏ? ପ୍ରଥମେ ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ, ପରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ, ଆଉ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ପହଁଚି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଗୟାରେ, ଧର୍ମପୃଷ୍ଠ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ, ବ୍ରହ୍ମା ସରୋବରରେ, ଓ ଗୟାର ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱଥ ଗଛ ତଳେ ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଯିଏ ଏପରି ଦାନ କରି ଯାତ୍ରା କରେ, ସେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ନରକରେ ଥିବା ପୂର୍ବଜମାନେକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ପରିବାରରେ କେହି ଭୂତ ହେବେ ନାହିଁ, କାରଣ ପିଣ୍ଡଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୂତତ୍ୱ ଓ ବନ୍ଧନ ଦୁହିଁ ଦୂର ହୁଏ। ଏଠି ଜଣେ ଋଷି, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହାତରେ, ଆମ୍ବ ଗଛ ତଳେ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଆମ୍ବ ଗଛ ଚେତନା ହୁଏ, ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦାନ ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ; ଏକମାତ୍ର ଦାନେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ମହାର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଧାନ୍ୟ ଓ ଧନ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଗୟାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦାନ ଧର୍ମର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ମନସାର ଦକ୍ଷିଣ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ତୀରରେ ଏହି ମହାପର୍ବତ ଓ ମହାନଦୀକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ସହିତ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ମାନବ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏଭଳି ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ମହିମା କହିଲି; ଏସବୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ କିଛି ଦେବତାମଧ୍ୟ କହିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମଣିଷ ତ କହିପାରିବେ କିପରି? ସତ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଦୟା ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ନିଗ୍ରହ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ; ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଘୋଷିତ। ଯେଉଁଠି କୌଣସି ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ହୁଏ, ତାହା ହଜାର ଗୁଣ ଅଧିକ; କିନ୍ତୁ ଗୟାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରେ। ତେଣୁ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତକାଳ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଟୁଟ ରହେ, ସଂଗବ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦୀର୍ଘ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ପରେ ଅପରାହ୍ନ ଓ ସାନ୍ଧ୍ୟା, ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ। ଏହି ସମୟ ରାକ୍ଷସୀ କାଳ ଭାବରେ ଅପବିତ୍ର, ଦିନରେ ସମୁଦାୟ ପନ୍ଦରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଥାଏ। ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏଠର ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କୁଟପ କାଳ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶିତଳ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। କୁଟପ ସମୟରେ ତଳୱାର ଭାଣ୍ଡ ଓ ନେପାଳୀ କମ୍ବଳ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି। ସୁନା, ଦର୍ଭା, ତିଳ, ଗାଈ, ଓ ଝିଅର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଅଷ୍ଟମ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ଏହି ଅଠଟି କୁଟପ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ, ଏହା ଅପବିତ୍ର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ। କୁଟପ ପରେ ଚାରିଟି ଅଧିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି। ପାଞ୍ଚଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଧା ଦାନ ପାଇଁ ଅନୁମୋଦିତ; କୁଶ ଓ କଳା ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଭାବରେ କହନ୍ତି; ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଲୋକେ ଜଳ କ୍ରିୟାର ଶେଷରେ ତିଳ ସହିତ ଜଳ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଦର୍ଭା ହାତରେ ରଖି ଗୃହେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧି, ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ପାପ ନାଶ କରେ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଥାକୁ ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିଲେ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ ଧନ୍ୟ ହୁଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି କଥା ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଅପମଙ୍ଗଳ ନାଶକ। ଏହା ଶୁଦ୍ଧ, ଖ୍ୟାତିର ଧନ, ମହାପାପ ନାଶକ; ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ର ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମହିମାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏଉଁପରେ ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: “ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? କେଉଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ ଏହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପୂର୍ବକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ; ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଅତ୍ରି ମହାତପସ୍ୟା କଲେ, ଏହି ତପସ୍ୟାକୁ ଅନନ୍ତର ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ସମୟରେ ଭଗବାନ, ଦୁଃଖ ନାଶକ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବିରାଜମାନ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଅତ୍ରି ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି ସ୍ୱନିଗ୍ରହରେ ରହିଲେ; ତପସ୍ୟାର ମହିମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।