ନମୁଚିଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁକୁ ଦଳନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କରିଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସେହି ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୁଷ୍କର ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏହିପରି ଶାଳଗ୍ରାମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୋଣପାତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବୈଶ୍ୱାନର ଋଷି ବସିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ସରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥ ଓ ସ୍ୱାମିତୀର୍ଥ, ମଲଂଦରା ନଦୀ, କୌଶିକୀ, ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହାପରେ ଭିଦର୍ଭ ଓ ବେଗା ନଦୀ, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ପୟୋଷ୍ଣୀ, କାବେରୀ, ଉତ୍ତରଙ୍ଗା ଓ ଜାଳନ୍ଧର ପାହାଡ଼ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ମିଳେ। ଏହିପରି ଲୋହଦଣ୍ଡ ତୀର୍ଥ ଓ ଚିତ୍ରକୂଟ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର। ଦେବୀୟ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ନଦୀର ତଟ ସବୁଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ପବିତ୍ର। କୁବ୍ଜାମ୍ରକ ଓ ଉର୍ବଶୀପୁଲିନ ମଧ୍ୟ ଏପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ। କିଛି ତୀର୍ଥ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, କିଛି ତୀର୍ଥ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ପିତୃତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଅଟ୍ଟହାସ ତୀର୍ଥ, ଗୌତମେଶ୍ୱର, ଵସିଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଓ ଭାରତ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁଶାବର୍ତ୍ତ, ହଂସତୀର୍ଥ, ପିଣ୍ଡାରକ ଓ ଶଂଖୋଦ୍ଧାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହିପରି ଭାଣ୍ଡେଶ୍ୱର, ବିଲ୍ବକ, ନୀଳପର୍ବତ, ବଦରୀ ଓ ସର୍ବତୀର୍ଥେଶ୍ୱରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏଉଁପରି ଭାବରେ ଭୂମିକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିବା ବସୁଧାରା, ରାମତୀର୍ଥ, ଜୟନ୍ତୀ, ବିଜୟା, ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି। ମାତୃଗୃହ ଓ କରବୀରପୁର ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସପ୍ତଗୋଦାବରୀ ତୀର୍ଥ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାମି ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। କିକଟରେ ପବିତ୍ର ଗୟା ଅଛି, ରାଜଗୃହର ପବିତ୍ର ବନ, ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଓ ପୁନଃପୁନା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଅଟୁଟ ଅଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପାସନା ମହାପୁଣ୍ୟ ଦାୟକ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଦର୍ଶିତ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଏପରି ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଏହି ଶ୍ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ ଚାଲିଛି। ବହୁ ସନ୍ତାନ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଗୟାକୁ ଯାଇଲେ, କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ, କିମ୍ବା ନୀଳ ବୃଷଭ ମୁକ୍ତ କଲେ, ସେଇ ମହାପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ସମର୍ଥ ହୁଏ। ଏହି ଶ୍ଲୋକ ତୀର୍ଥ ଓ ଦେଉଳରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତେ ଏହାକୁ ପଢ଼ନ୍ତି। "ଆମ ପିତୃବଂଶରେ କିଏ ହେବ ଏମିତି ପୁତ୍ର ଯିଏ ଗୟାକୁ ଯିବେ, ଯିଏ ଗଲେ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ?" ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଥା ମାତୃପିତାମହଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ — "କିଏ ହେବ ସେଇ ପୁତ୍ର ଯିଏ ଗଙ୍ଗାରେ ଅସ୍ଥି ସଂଚୟ ଦେବେ?" ଅଥବା କିଏ ଜଳ ଦେବେ ସାତ କିମ୍ବା ଆଠ ଟିଳ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ତିନିଟି ଅରଣ୍ୟର କୌଣସି ଏକରେ ପିଣ୍ଡ ଦେବେ? ପ୍ରଥମେ ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ, ତାପରେ ନୈମିଷ ଅରଣ୍ୟରେ, ପୁନି ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ଭକ୍ତିସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଗୟାରେ, ଧର୍ମପୃଷ୍ଠରେ, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା ସରୋବରରେ, କିମ୍ବା ଗୟାର ପବିତ୍ର ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ — ଏଠାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ଯିଏ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଗତି କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ନରକରେ ବସୁଥିବା ପିତୃମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ। ତାଙ୍କ ବଂଶରେ କେହି ଭୂତ ହେଉ ନାହିଁ; ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୂତ ଭାବ ଓ ବନ୍ଧନ ଦୂର ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ମହାର୍ଷି, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହାତରେ, ଆମ୍ବ ଗଛର ମୂଳରେ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତାହାରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ମିଳେ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି — ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରେ। ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦାନ ନାହିଁ; ଏକମାତ୍ର ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବାମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ମହାର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି — ଧାନ୍ୟ ଓ ଧନ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଗୟାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯାହା ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାହା ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ। ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ, ମହାପର୍ବତ ଓ ମହାନଦୀକୁ ଦର୍ଶନ କରି, ମାନସା ସରୋବରର ଦକ୍ଷିଣ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଭାଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଜନ୍ମର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା ଆଶା କରେ, ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ପାଇଁଥାଏ। ଏଭଳି ମୁଁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ସଂଗ୍ରହକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି; ମହାବାଣୀ ଆଧିପତ୍ୟୀ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି କହିପାରିବେ? ସତ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, କରୁଣା ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଆତ୍ମ-ନିୟମ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ; ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଘୋଷିତ। କୌଣସି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ କରାଯିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ହଜାର ଗୁଣା ଫଳଦାୟକ; କିନ୍ତୁ ଗୟାରେ କରାଯିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ଉତ୍ସାହରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଭାତ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯାଏଁ ରହିଥାଏ, ସଂଗବ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦୀର୍ଘ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତାପରେ ଅପରାହ୍ନ ଓ ସାଂଧ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ସମୟକୁ ରାକ୍ଷସୀ କାଳ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନିଷିଦ୍ଧ; ଦିନର ପନ୍ଦରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଛି। ଏହି ସମୟରେ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କୁଟପ କାଳ ଭାବେ ପରିଚିତ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶିତଳ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ କରାଯିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଉଛି; କୁଟପ ସମୟ ତଳୱାର ଭାଣ୍ଡ ଓ ନେପାଳି କମ୍ବଳ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ସୁନା, ଦର୍ଭା, ତିଳ, ଗାଈ, ଝିଅ ନାତି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଷ୍ଟମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ପାପୀ ଓ ନିନ୍ଦିତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ ହୁଏ। ଏହି ଅଠଟିକୁ କୁଟପ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି; କୁଟପ ପରେ ଚାରିଟି ଅଧିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି।