ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜାହ୍ନବୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ଉପବାସ ନିୟମ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଏହି ଉପବାସକୁ "ତ୍ରିସ୍ପୃଶା" ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଦଶମୀ ତିଥି ସହିତ ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ରାତିରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦ୍ରଷ୍ଟି କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦଶ ହଜାର ହତ୍ୟାର ଅପରାଧ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଉପବାସ ଦଶମୀ ତିଥି ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ ମାନ୍ୟ ହୁଏ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଯଦି କୌଣସି ଅପରାଧ ହୋଇଥାଏ, ତାହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଉପବାସର ଦଶମୀ ତିଥି ସହିତ ଯୋଗ ହେଇଥିବା ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବେ ନାହିଁ, ଏହା ହଲାହଳ ବିଷ ପାନ କରିବା ପରି ଅପରାଧ। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଦଶମୀ ସହିତ ମିଶାଇ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମର ଉପାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଗୋତ୍ର ପତନ ହୁଏ, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ରୌରବ ଆଦି ନରକକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅନୁଶାସନ କଲେ, ନିଜ ଦେହକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରି ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ତିଥି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ଉଚିତ୍ ଯୋଗ ନଥାଏ, ତେଣୁ ତାହାକୁ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଦରକାର। ଏକାଦଶୀ ଉପବାସରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ନିଶ୍ଚିତତା ନ ଥିଲେ, ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ କମିଯାଏ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସକୁ ନିଜର ପ୍ରିୟ ଦିନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିର୍ଦେଶ ଦେଲେ। ଜାହ୍ନବୀ ଦେବୀ କହିଲେ, “ହେ ଜଗତ୍ନାଥ, ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବି; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ।” ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେବୀକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରି କହିଲେ, “ନିଜ ନିବାସକୁ ଯାଅ; ଭୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ହେ ନଦୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠା, କୌଣସି ପାପ ତୁମେ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପଡିବ ନାହିଁ।” ଯେଉଁମାନେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଜାହ୍ନବୀ ଦେବୀ ପ୍ରାଚୀମାଧବଙ୍କୁ ନିୟମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଉପବାସର ପ୍ରକ୍ରିୟା କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଳନ କରିବି। ଦେବତାଙ୍କର କୃପା ଚାହୁଁଛି।” ପ୍ରାଚୀମାଧବ କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଉପବାସର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ; ଏହା ଶୁଣିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ। ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଏକ ମାଣିକ, ଅର୍ଧ ମାଣିକ, କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାଣିକରେ ମୋର ସୁବৰ্ণ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍। କଂସ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ତିଳ ଭରିବା ଓ ପଞ୍ଚ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳପାତ୍ର ତିଆରି କରିବା ଦରକାର। ଏହାକୁ ଫୁଲ ମାଲା ଓ କମ୍ଫର ଅଗୁରୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇ ମୁଡିବା; ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ ଓ ଅଭିଷେକ କରିବା ପରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍। ତାପରେ ଜୋଡି ଜୋଡି ପୋଷାକ ଦେବା, ପୁରାଣର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା, ତାଜା ଶ୍ୱେତ ଫୁଲ ଓ କୋମଳ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେବା ଦରକାର। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଛତା, ସାଣ୍ଡାଲ, ଏବଂ ଅନେକ ଫଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ପବିତ୍ର ତାଗ, ନୂତନ ଦୃଢ଼ ଉପର ଜାମା, ଶୋଭାମୟ ଉଚ୍ଚ ଦୃଢ଼ ବୈଷ୍ଣବ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ପାଦ, ମାଧବଙ୍କୁ ଗୁଡ଼ି, ବାମନ ରୂପକୁ କଟି, ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ ନାଭି, ବିଶ୍ୱୟୋନିକୁ ପେଟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିବା ଠାକୁରଙ୍କୁ ହୃଦୟ, ବୈକୁଣ୍ଠ ଗମନ କରୁଥିବା ଠାକୁରଙ୍କୁ ଗଳା, ହଜାର ବାହୁକୁ ବାହୁ, ଯୋଗୀ ରୂପକୁ ଚକ୍ଷୁ, ଏହିପରି ଭକ୍ତି ସହ କ୍ରମାନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଶୁଦ୍ଧ ଡାବର ଗୋଡ଼ି ଉପରେ ରଖି, ତାଗ ଦେଇ ମୁଡି, ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ, ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନ, ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ, ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତା ଦୂର ହୁଏ। ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଦରକାର, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ଯେଉଁ ଭୟ, ଅଭାଗ, ଦୁର୍ଗତି ଆସିଥାଏ, ତାହାରୁ ରକ୍ଷା କର; ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଆପଣଙ୍କର ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଏବେ ସଦା ମୋ ଉପରେ ରହୁ।” ଏହା ପରେ ଧୂପ, ଦୀପ, ଭୋଗ ଦେବା, ଆରତି କରିବା, ହରିଙ୍କୁ ମୁକୁଟ ଉପରେ ଉପରେ ମନ୍ଦର ଫୁଲ ଘୁମାଇବା ଦରକାର। ଏହି ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପରେ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ପଗଡ଼ି, ଟୁନିକ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ସାଣ୍ଡାଲ, ଛତା, ଅଙ୍ଗୁଠି, ଜଳପାତ୍ର, ଭୋଜ୍ୟ, ପାନ, ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ ଓ ଦାନ ଦିଅ। ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ପରେ ହରିଙ୍କୁ ଜାଗରଣ କରିବା, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ପୁସ୍ତକ ପାଠ କରିବା ଦରକାର। ରାତି ଶେଷରେ ଦେବତାକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶିବ କହିଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସର ବିବରଣୀ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର। ଏହା ଶୁଣିଲେ ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳିଯାଏ। ଏହି ଉପବାସ ଏକବାର ପାଳନ କରିଲେ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଶତ ଵାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳିଯାଏ। ପିତୃ, ମାତୃ, ନିଜ ସନ୍ତାନ ସହ ମୁକ୍ତି ମିଳି ଅନ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଦଶ ମିଲିଅନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଦଶ ମିଲିଅନ କ୍ଷେତ୍ରର ଫଳ ଏହି ଉପବାସରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶ ଅକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରମାନ୍ୟ ରାଜା। ଏହି ଉପବାସ ଉପବାସମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହି ଉପାୟରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି—ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପରେ ରାଜର୍ଷିମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଉପବାସ ବିଷୟରେ କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହ କରନ୍ତି, ଏହାର ଫଳ ଶୁଣ: ଗଙ୍ଗା କିମ୍ବା ବାରାଣସୀ ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ଏହି ଉପବାସରେ ମିଳେ। ଏହିପରି, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ନିୟମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଦେବୀ ଜାହ୍ନବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭକ୍ତମାନେ ପାଳନ କରି, ପରମ ମୁକ୍ତି ଓ ଅନନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟର ଲାଭ କରନ୍ତି।