ପୂର୍ବଜମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏହି ପୂନ୍ୟତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱ କଥା ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ। ଅଙ୍ଗାରକ, ଯିଏ ଆତ୍ମଦର୍ଶୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ଅଳମ୍ବୁଷା, ଭଲି ଭାବେ ବତ୍ସବ୍ରାତେଶ୍ୱର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୋକାମୁଖ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏହିପରି ଗୋବର୍ଧନ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ପୁରଚନ୍ଦ୍ର, ପୃଥୂଦକ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଓ କଦଳୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ସୌମିତ୍ରିସଂଗତ, ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ, ମହାନାଦ, ପ୍ରିୟମେଳକ ଇତ୍ୟାଦି ନାମ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ଦେବତାମାନେ ନିତ୍ୟ ବସିଥାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ କିଛି ଦାନ କଲେ ସେଠି ଶତ କୋଟି ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ବାହୁଦା ପବିତ୍ର ନଦୀ, ଶୁଭ ସିଦ୍ଧବଟ ତୀର୍ଥ, ପାଶୁପତ ତୀର୍ଥ ଓ ପର୍ୟଟିକା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ। ଏଠାରେ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ଯାହା କିଛି ଦିଆଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ଶତ କୋଟି ଗୁଣା ହୁଏ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ପୂନ୍ୟସ୍ଥଳ ଅଟିଛି ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ହଜାର ଲିଙ୍ଗ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ଧାରାରେ ବହୁଛି। ଏଠା ହେଉଛି ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ସ୍ଥଳ, ଯେଉଁଠି ଗୋଦାବରୀ ପ୍ରତୀକ ଦାନବ ଭୟରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏଠା ଦେବତା ଓ ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ତୀର୍ଥ, ଏଠା ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ବସିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ କଲେ ଶତ କୋଟି ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ପୂଜ୍ୟ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ହଜାର ଲିଙ୍ଗର ରଘବେଶ୍ୱର, ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ସେନ୍ଦ୍ରକଳା ନଦୀ ବହୁଛି, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ର ଯାଇଥିଲେ। ନାମୁଚି ଦାନବଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏଠାରେ ମାନବ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ପୁଷ୍କର, ଶାଳଗ୍ରାମ, ଶୋଣପାତ ଏବଂ ଏଠି ବୈଶ୍ୱାନର ଋଷି ବସିଥିବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ। ସରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥ, ସ୍ୱାମିତୀର୍ଥ, ମଲନ୍ଦରା ନଦୀ, କୌଶିକୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକା ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ। ଏହିପରି ଭିଦର୍ଭ, ତୀବ୍ର ବେଗା ନଦୀ, ପୂର୍ବମୁଖୀ ପୟୋଷ୍ଣୀ, କାବେରୀ, ଉତ୍ତରଙ୍ଗା ଓ ଜାଳନ୍ଧର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ। ଲୋହଦଣ୍ଡ ତୀର୍ଥ ଓ ଚିତ୍ରକୂଟ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ। ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ନଦୀର କୂଳ ସବୁଠି ପବିତ୍ରତା ଅଛି। କୁବ୍ଜାମ୍ରକ ଓ ଉର୍ବଶୀପୁଳିନ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ତୀର୍ଥ। ଏଠାରେ ଏମିତି ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ଋଣମୁକ୍ତ କରେ। ଏଠି ପିତୃତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ। ଅଟ୍ଟହାସ, ଗୌତମେଶ୍ୱର, ବସିଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ, ଭାରତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ, କୁଶାବର୍ତ, ହଂସତୀର୍ଥ, ପିଣ୍ଡାରକ ଓ ଶଂଖୋଦ୍ଧାର ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ। ଭାଣ୍ଡେଶ୍ୱର, ବିଲ୍ବକ, ନୀଳପର୍ବତ, ବଦରୀ ତୀର୍ଥ ଓ ସର୍ବତୀର୍ଥେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର। ଏଠି ଅଛି ବସୁଧାରା, ରାମତୀର୍ଥ, ଜୟନ୍ତୀ, ବିଜୟା ଓ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପରମ ପଦ ମିଳେ। ଏଠି ଅଛି ମାତୃଗୃହ ଓ କରବୀରପୁର। ସପ୍ତଗୋଦାବରୀ ତୀର୍ଥ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠି ଅନନ୍ତ ଫଳ ଲାଗି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। କୀକଟ ଦେଶରେ ପବିତ୍ର ଗୟା, ରାଜଗୃହ ଅରଣ୍ୟ, ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଓ ପୁନଃପୁନା ନଦୀ ଅଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପାସନା ମହାପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ଯେଉଁ ନଦୀ ପୁନଃପୁନଃ ଦର୍ଶନ କରାଯାଏ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ାଯାଏ। ବହୁପୁତ୍ର ଚାହିଁବା ଉଚିତ, କାରଣ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜେଉଁଠି ଗୟାକୁ ଯିବ, କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବ, କିମ୍ବା ନୀଳ ବୃଷଭ ଛାଡ଼ିବ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଦେବ। ଏହି ଶ୍ଲୋକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ପଢ଼ାଯାଏ। କିଏ ଆମ ବଂଶରୁ ଏମିତି ପୁତ୍ର ହେବେ, ଯିଏ ଗୟାକୁ ଯିବେ, ଏବଂ ସାତ ପୂର୍ବଜ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବନ୍ତରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଦେବେ? ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରା ମାତୃପିତାମହଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଯିଏ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଇ, ହାଡ଼ ଏଠି ଦେଇ ଦେଉଛନ୍ତି। କିମ୍ବା ଯିଏ ସାତ କିମ୍ବା ଆଠଟି ତିଳ ସହିତ ଜଳ ଦେଉଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ତିନି ଅରଣ୍ୟରେ ପିଣ୍ଡ ଦେଉଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟ, ପରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ଏବଂ ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ଭକ୍ତି ସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଗୟାର ଧର୍ମପୃଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାସରସ୍ ଏବଂ ଗୟାର ଅଶ୍ୱଥ ତଳେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଅବିନାଶୀ। ଯିଏ ଏହି ଦାନ କରି ଗତି କରେ, ସେ ସିଘ୍ର ତାଙ୍କ ନରକରେ ଅଛିଥିବା ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ। ତାଙ୍କ ବଂଶରେ କେହି ଭୂତ ହେବେ ନାହିଁ; ପିଣ୍ଡଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୂତ ଓ ବନ୍ଧନ ଦୂର ହୁଏ। କଞ୍ଚନ ରଙ୍ଗର ହାତ ଥିବା ଏକ ଋଷି ଆମ୍ବ ଗଛ ମୂଳରେ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ଗଛ ଜଳିତ ହୁଏ, ପୂର୍ବଜ ତୃପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି—ଏକ କାମେ ଦୁଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦାନ କିଛି ନାହିଁ; ଏକ ଦାନରେ ମୁକ୍ତିକାମୀ ତୃପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି। ମହାମୁନିମାନେ କହନ୍ତି ଧାନ ଓ ଧନ ଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୟା ତୀର୍ଥରେ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଧର୍ମର ମୂଳ କାରଣ। ଯିଏ ମନସା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ମହାପର୍ବତ ଓ ମହାନଦୀ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ମାନସ ତୀରକୁ ଯାନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ଜନ୍ମର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ମର୍ତ୍ୟ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ନିଶ୍ଚିତ ତାହା ପାଏ। ଏଭଳି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା ମୁଁ କରିଲି। ବାଣୀର ଈଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମାନବ କିପରି ପାରିବ?