ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “କୌଶିକଙ୍କ ବଂଶଜମାନେ କିପରି ପରମ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ଏବଂ ପଞ୍ଚଜନ୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ କିପରି କର୍ମକ୍ଷୟ ହେଲା?” ତାହା ପ୍ରତି ଋଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—“କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବସିଥିବା ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳୀ ଋଷି କୌଶିକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ସେମାନେ ଥିଲେ: ସ୍ୱସୃପ, କ୍ରୋଧନ, ହିଂସ୍ର, ପିଶୁନ, କବି, ଏହାସହିତ ବାଗ୍ଦୁଷ୍ଟ ଓ ପିତୃବର୍ତ୍ତିନ୍—ଏହି ସପ୍ତ ଭ୍ରାତା ଗର୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। କୌଶିକଙ୍କ ପରଲୋକ ପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ନଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଗଲା, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟାନକ କଷ୍ଟ ଦେଲା। ଗର୍ଗଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ଦୁଧାଳୁ ଗାୟକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଭୁଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ଆପଣେ ଆପଣେ କହିଲେ, ‘ଆମେ ଏହି ଗାୟକୁ ଖାଇଦେବା।’ ଏହି ପାପକାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ବିଚାର କରୁଥିବାବେଳେ, ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଭାଇ କହିଲେ, ‘ଯଦି ଏହାକୁ ମାରିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆହୁତି ରୂପେ କରିବା ଉଚିତ।’ ଏହି ଉପାୟରେ ପାପ ନାଶ ହେବ ବୋଲି ଭାଇମାନେ ମନେ କଲେ, ଏବଂ ପିତୃବର୍ତ୍ତିନ୍ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ସେ ଗାୟକୁ ଭୋଜନ କଲେ; ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାଗ ଦିଆଗଲା, ତିନିଜଣଙ୍କୁ ପିତୃଭାଗ ଦିଆଗଲା। ଏହିପରି ଏକଜଣଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା ନିଜେ ମନ୍ତ୍ରସାହାୟ୍ୟରେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ। ତା’ପରେ ସେମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, ‘ଗାୟକୁ ବାଘ ମାରିଦେଲା; ଏହି ବଛଡ଼ାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।’ ଏହିପରି ଗାୟ ସେମାନେ ଭୋଗ କଲେ, ଏବଂ ୱେଦ ଶକ୍ତିରେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସମୟ କ୍ରମେ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଦଶଟି ନଗରରେ ବ୍ୟାଧ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ ସେମାନେ ପିତୃକୃତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ। ସେଠାରେ ବିରାକ୍ତି ଉପଜି, ଧର୍ମରେ ଆତ୍ମ-ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳରେ ଉପବାସ କଲେ। ପରେ ସେମାନେ କାଳଞ୍ଜର ପର୍ବତରେ ହରିଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେମାନେ ଏହି ଶରୀରକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ। ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ସମୟରେ ବିରାକ୍ତି ସହିତ ସେମାନେ ମାନସା ନଗରରେ ସପ୍ତ ଯୋଗୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା: ସୁମନସ୍, କୁସୁମବାସୁ, ଚିତ୍ତଦର୍ଶିନ୍, ସୁଦର୍ଶିନ୍, ଜ୍ଞାତ, ଜ୍ଞାନସ୍ୟ, ଓ ପାରଗ। ସେମାନେ ନିଜ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ମାନି ଯୋଗରେ ପବିତ୍ର ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଜଣ ଅସ୍ଥିର ମନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅନୁହା, ଯିଏ ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ ଥିଲା। ଜଳଚରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଥିଲେ, ଯିଏ ପଞ୍ଚାଳ ବଂଶର, ବହୁ ଶକ୍ତି ଓ ବାହନ ଥିଲା, ଏବଂ ସ୍ଵାଧୀନତାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ପିତୃପଥାନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଦୁଇ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦୁହେଁ ବହୁ ଶକ୍ତି ଓ ବାହନ ସମ୍ପନ୍ନ। ଏହି ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଭ୍ରାଜଙ୍କ ପୁଅ, ମନ୍ତ୍ରୀ ପଦ ଆଶା କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ। ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ସୁବାଳ। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ କମ୍ପିଲ୍ୟ ନଗରରେ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ। ସେଇ ପଞ୍ଚାଳ ରାଜା ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା ଥିଲେ, ଯୋଗଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁର ମନ ଜାଣିପାରୁଥିଲେ। ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ଜଣେ ରାଣୀ ଥିଲେ, ସୁଦେବଙ୍କ କନ୍ୟା, ସନ୍ନତି ନାମକ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ କପିଳ ବଂଶର ଥିଲେ। ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଲିନ ଥିବାରୁ ସେ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ହାସଲ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ରାଜପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏକଥର ରାଜା ଏବଂ ରାଣୀ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ଦୁଇଟି ପୋକା ପ୍ରେମ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ଵରେ ଲିନ। ପୁରୁଷ ପୋକା, ଯିଏ ନାରୀ ପୋକା ପାଖରେ ମୁହଁ ନିମ୍ନ କରି ଦାଁଡ଼ାଇଥିଲେ, ଯାହା କାମଦେବଙ୍କ ଶରରେ ଦଗ୍ଧ, କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: “ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ପରି ପ୍ରେମିକା ନାହିଁ; ମଧ୍ୟଭାଗ ସ୍ଲିମ୍, ବଡ଼ ମୁହଁ, ତୁମ ଚଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର। ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ସୁନ୍ଦର ହସୁଥିବା ମୁହଁ, ମଧୁର ଗୁଡ଼ ଓ ଚିନି ପରି ତୁମ ମୁହଁ। ମୁଁ ଖାଇଲେ ତୁମେ ଖାଅ, ମୁଁ ସ୍ନାନ କଲେ ତୁମେ ସ୍ନାନ କର, ମୁଁ ଦୂରେ ଥିଲେ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ତୁମେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର। କହ, କେଉଁଠି ତୁମେ ସଦା ମୁଁ ନିମ୍ନ କରି ରଖ?” ସେ, କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଉତ୍ତର କଲେ, “ତୁମେ ଏପରି କାହିଁକି କହୁଛ? ମିଥ୍ୟାବାଦୀ!” “ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ମିଠା ପିଠା ଖାଇଲ, ଅନ୍ୟକୁ ଦେଲ, ଏବଂ ମୋତେ ଅବହେଳା କରି ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହେଲ।” ପୁରୁଷ ପୋକା କହିଲେ, “ସେ ତୁମ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତେଣୁ ଦେଇଥିଲି; ଏହି ଏକ ଅପରାଧକୁ ଖ୍ଷମା କର। ଆଗେ କରିବି ନାହିଁ; କ୍ଷମା କର, ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ଛୁଁଅଛି, ଦୟା କର। ତୁମେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ। ସଦା ମୋର ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖରୁ ଅମୃତପାନ କର, କାରଣ ମୁଁ ପ୍ରେମେ ଲୀନ। ଏହା ବୁଝି ମୋପ୍ରତି ସଦା ମୂଳ୍ୟ ଦିଅ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ପୋକା ନାରୀ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରଦାନ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଏହି ସବୁ ଜାଣି ମଧୁର ହସିଲେ। ପୂର୍ବ କର୍ମର ଶକ୍ତିରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁର ଭାଷା ବୁଝିପାରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: “ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ କିପରି ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁର ଭାଷା ଜାଣିଲେ? ଏହି ଚାରି ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ କେଉଁଠି, କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, କେଉଁ ବଂଶର, କେଉଁ ଗୁଣର?” ଏହିପରି ଏଇ ଉତ୍ତମ ଗାଥା ଉପଖ୍ୟାନ ଋଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।