ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ପରେ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନବୀନ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ତିଳଓଦନ ଦିଆଯିବ; ଏହାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ କିଛି ଦେବା ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଉତ୍ସର୍ଗ, ଗ୍ରହଣ, ଆଦି ପବିତ୍ର ଅବସରରେ ତିପିଣ୍ଡ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମରେ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ସେ ଭାଗ୍ୟକ୍ରମେ ପିତୃହନ୍ତା ଓ ଭ୍ରାତୃହନ୍ତା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ଦିନରେ ପର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ, ଜୀବ ନିମ୍ନ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଯଦି ସ୍ୱର୍ଗ ମାର୍ଗ ସହିତ କରାଯାଏ, ତେବେ ପ୍ରେତ୍ୟୋଗ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯିଏ ନିୟମ ଜାଣେ, ସେ ଆମଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ପରେ ନିୟମିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ ଦେଇ ତିଳଓଦନ ଦେବା ଉଚିତ। ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଜଣ ସହିତ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ କଲେ, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ପିତୃ ଅବଦ୍ଧତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ମୁକ୍ତି ପରେ ମଧ୍ୟ, କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ଅଂଶର ଉପଭୋଗ ମିଳେ; ଚତୁର୍ଥ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତିନି ଜଣ ଶେଷ ଅଂଶରେ ଅଂଶୀ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତିଳଓଦନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ସପ୍ତମ ପିତୃ ମଧ୍ୟରେ ତିଳଓଦନ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ସପିଣ୍ଡାମାନେ ସାତି ପିତୃ। ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ—ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ କିପରି ନିବେଦନ କରିବେ? କିଏ ପିତୃଲୋକରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରେ? ଯଦି ଦ୍ୱିଜାତି ଏହି ଭୋଗ ପୃଥିବୀରେ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ତେବେ କ’ଣ ହୁଏ? ପିତୃମାନେ ଶୁଭାଶୁଭ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି ଏହି ଭୋଗ କିପରି ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ପିତୃମାନେ ବସୁ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି, ପିତାମହମାନେ ରୁଦ୍ର ରୂପେ ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଆଦିତ୍ୟ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ଭାବ ପ୍ରାଚୀନ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପିତୃମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦାନ ସେମାନଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସ୍ୱରୂପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଯାଏ; ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ଭାବେ ବିରାଜିତ। ଏହି ସମୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ, ଗୋତ୍ର ଓ ସ୍ଥାନ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଯଥାଯଥ ଭାବେ କଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ଗୁରୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଭୋଜନ ଅମୃତ ହୋଇ ଦେବତ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ରାକ୍ଷସ ଅବସ୍ଥାରେ ମାଂସ ରୂପେ, ଯକ୍ଷ ଅବସ୍ଥାରେ ପାନୀୟ ରୂପେ, ଦାନବ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ପାନୀୟ ଭାବେ, ପ୍ରେତ୍ୟୋଗ ଅବସ୍ଥାରେ ରକ୍ତ ଓ ଜଳ ଭାବେ, ପଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଘାସ ଭାବେ, ମାନବ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୋଗ୍ୟ ଆହାର ଓ ପାନୀୟ ଭାବେ, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଏହା ରୂପ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ଶକ୍ତି ଭାବେ, ଅନ୍ୟ ମାନେ ପାଇଁ ଭୋଜନ କ୍ଷମତା ଭାବେ ପରିଣତି ପାଏ। ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫୁଲ ହେଉଛି ଦାନ, ଧନ, ରୂପ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି; ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାର। ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରନ୍ତି। ପୁରାତନ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, କୌଶିକଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପଞ୍ଚ ପିଢି ଯୋଗରେ ବ୍ରହ୍ମପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ—କୌଶିକଙ୍କ ବଂଶଜମାନେ କିପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ପଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ କିପରି କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ମହାମୁନି କୌଶିକ ଥିଲେ, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ସେମାନେ ଥିଲେ—ସ୍ୱସୃପ, କ୍ରୋଧନ, ହିଂସ୍ର, ପିଶୁନ, କବି, ଭାଗ୍ଦୁଷ୍ଟ, ପିତୃବର୍ତ୍ତିନ୍; ସେମାନେ ଗର୍ଗଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ବିୟୋଗ ପରେ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଆସିଲା। ଗର୍ଗଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ଦୁଧାଳ ଗାଈକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସେମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ଏହି ଗାଈକୁ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।" ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଭାଉଣ କହିଲେ, "ଯଦି ମାରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ରୂପେ ଦେଇ ମାରିବା ଉଚିତ।" "ଯଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଇ ମାରିବା, ଆମର ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଦୂର ହେବ,"—ଏଭଳି ଅନୁମତି ଦେଲେ, ପିତୃବର୍ତ୍ତିନ୍ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ସେ ଗାଈକୁ ଭୋଜନ କଲେ; ଦୁଇ ଭାଉଣ ଦେବ ଭାଗକୁ, ତିନି ଜଣ ପିତୃଭାଗକୁ ଦେଲେ। ଏପରେ ଗୋଟିଏକୁ ଅତିଥି ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ କରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧକାରୀ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ପରେ ସେମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, "ଗାଈକୁ ବାଘ ମାରିଦେଇଛି; ଏହି ବଛିଆକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।" ଏଭଳି ଏହି ସାତି ତାପସୀ ଗାଈକୁ ଭୋଜନ କଲେ, ବେଦ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି, ସେମାନେ ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭୟ ନକରିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ଦଶଟି ନଗରରେ ଶିକାରୀ ଭାବେ ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଲେ; ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ ସେମାନେ ପିତୃଭକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ। ଏଠାରେ ବିରକ୍ତି ଆସି, ସେମାନେ ଧର୍ମପଥରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଲୋକଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଉପବାସ କଲେ। ପରେ ସେମାନେ କାଳଞ୍ଜର ପାହାଡ଼ରେ ମୃଗ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଲାଭ କରି, ସେହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ବେଳେ ବିରକ୍ତି ସହିତ ସେମାନେ ମାନସା ପୁରରେ ସାତି ଯୋଗୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନେ ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ—ସୁମନସ, କୁସୁମବସୁ, ଚିତ୍ତଦର୍ଶିନ, ସୁଦର୍ଶିନ, ଜ୍ଞାତ, ଜ୍ଞାସ୍ୟ, ପାରଗ—ଏହି ସବୁ ହେଲେ। ବଡ଼ ଭାଉଣ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସହିତ, ସେମାନେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହେଲେ; ତିନି ଜଣ ଅସ୍ଥିର ମନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗରୁ ପତିତ ହେଲେ।