ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧିର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ପୁରାତନ କଥା ଏପରି ଅଛି—ଏକ ପରିବାରରେ ଯେତେବେଳେ ଅଶୁଚି କାଳ ଶେଷ ହୁଏ, ଏକଦଶୀ ଦିନରେ ଗ୍ୟାରହଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଅଶୁଚି କାଳ ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାମକ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତା ଆହ୍ୱାନ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିହୋମ ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆସନ, ଏକ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଏକ ପିଣ୍ଡ ଧାନ୍ୟ ନିୟମିତ; ଏହି କ୍ରମରେ, "ସେ ଆସନ୍ତୁ" ବୋଲି କହି, ତିଳ ମିଶା ଜଳ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ଅନ୍ତେ ଓ ବିଦାୟ ସମୟରେ "ସ୍ୱସ୍ତି" କହି, "ଏହା ପ୍ରୀତିଦାୟକ ହେଉ" ବୋଲି ମନେଇବା ଉଚିତ୍; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରମ ଏଠି ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେହିପରି ଚାଲିଥାଏ। ଏପରି ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍। ଅଶୁଚି କାଳ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ନୂତନ ଶୟ୍ୟା ଦିଆଯିବା ନିୟମ। ଏହି ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଫଳ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ ମୂର୍ତ୍ତି ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଦେବା ଚାଲିଛି। ସେମାନଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟାରେ ବସାଇ, ଚେନା ଓ ଦୁଧ ମିଶା ମଧୁପର୍କ ରୂପେ ଏକ ରୌପ୍ୟ ପାତ୍ରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସମୟରେ ମୁଣ୍ଡର ଏକ ଛୋଟ ଅସ୍ଥି ଛୋଡ଼ି, ତାହାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ଦୁଧ ଓ ଦହି ସହିତ ମିଶାଇ, ସେହି ଦ୍ୱିଜ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ପିଇବାକୁ ଦେବା ନିୟମ, ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ। ଏହି ପର୍ବତୀୟ ପରମ୍ପରାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଶୁଚି ଶୟ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ସେଉଁଠି ଶୟ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେଣୁ ତାହାକୁ ପୁନଃ ପବିତ୍ର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ବେଦ ଓ ପୁରାଣରେ ଏପରି ଶୟ୍ୟା ନିରନ୍ତର ନିନ୍ଦିତ। ଏପରି ଶୟ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ନରକ ଯାଯିବେ; ଅଜ୍ଞାନରେ ଯେଉଁମାନେ ସେଉଁଠି ଛୁଁଇଥାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନରକର ଅନୁଭବ କରିବେ। ନୂତନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିବା; ସେହିପାଇଁ ବୃଷ ମୁକ୍ତି ଓ ଶୁଭ୍ର ଧୂସର ଗାଈ ଦେବା ନିୟମ। ଏକ ଜଳପାତ୍ର ମଧ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଳ ମିଶା ଜଳ ଦେଇ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ବର୍ଷ ଶେଷ ହେଲେ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ କ୍ରିୟା କରାଯିବା ଉଚିତ୍; ଏହି କ୍ରିୟା ପରେ ପିତୃ ତାଳିକାରେ ନିଯୁକ୍ତ ପିତୃ ପର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକ ମଙ୍ଗଳ କାମନାରେ ଦେବତା ପୂଜା ସହିତ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ପିତୃମାନେ ଆହ୍ୱାନ ହେବେ, ଓ ନିଜେ ନିଜେ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେବେ; ଚାରିଟି କଳଶ ମଧୁର ଗନ୍ଧ, ଜଳ ଓ ତିଳ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହେବ। ଏଠି, ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଇଁ ପିତୃର କଳଶର ଜଳ ଅନ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ କଳଶରେ ଢାଳାଯିବ; ପରେ ଚାରିଟି ପିଣ୍ଡ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ନିବେଦନ କରାଯିବ। "ଏମାନେ ସମାନ" ବୋଲି କହି, ଖାଦ୍ୟକୁ ତିନି ଭାଗ କରି ଦୁଇ ଭାଗ ସହିତ ବଣ୍ଟନ କରିବା ନିୟମ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରଥମେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଆଯିବ। ଚତୁର୍ଥ ଜଣେ ପିତୃ ଆଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପିତୃ ଦେବତା ଭାବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ପରେ ତାଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ କିଛି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଏବେ ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ପିଣ୍ଡ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦକ୍ଷିଣାୟନ, ଉତ୍ତରାୟଣ, ଗ୍ରହଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ଦିନରେ ତ୍ରିପିଣ୍ଡ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁମାନେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଛାଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପିତୃ ଘାତକ ଓ ଭ୍ରାତୃ ଘାତକ ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ; ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ପର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ନିମ୍ନ ଗତି ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର୍ଗ ମାର୍ଗ ସହିତ କଲେ ପିତୃ ଭୂତ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଆମଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପରେ ନିୟମିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ତାପରେ ଅଗ୍ନି ହୋମ ଓ ପିଣ୍ଡ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ୍। ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଜଣା ସହିତ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ହେଲେ, ଯଥାସମୟରେ ମୃତ ପିତୃ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି। ମୁକ୍ତି ପରେ ମଧ୍ୟ କୁଶା ଦ୍ୱାରା ଅବଶିଷ୍ଟର ଅଂଶ ମିଳେ; ଚତୁର୍ଥ ପିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତିନି ଜଣେ ଅଂଶ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ପିଣ୍ଡ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସପିଣ୍ଡମାନେ ସାତ ଜଣେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତମ ଜଣେ ପିଣ୍ଡ ଦାତା। ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି: ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଏଠି ଲୋକେ କିପରି ନିବେଦନ କରିବେ? କିଏ ପିତୃଲୋକରେ ଏହି ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି? ଯଦି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏଠି ଭୁମିରେ ଏହି ଦାନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ, ତେବେ କଣ ହୁଏ? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ପିତୃମାନେ ଭୂତଳରେ ବସୁ ଭାବେ, ପିତାମହ ରୁଦ୍ର ଭାବେ, ପ୍ରପିତାମହ ଆଦିତ୍ୟ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଦେବତା ଓ ପିତୃଙ୍କୁ ନାମ, କୁଳ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିବେଦନ ପହଁଚେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସ୍ୱରୂପ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାଯାଏ; ଏଠି ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟେ ଏହି କ୍ରିୟାର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା। ତାଙ୍କର ନାମ, କୁଳ ଓ ସ୍ଥାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଯଥାଯଥ କ୍ରମ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଯଦି ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ଗୁରୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ଭୋଜନ ଅମୃତ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ। ଦାନବ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଭୋଗ ଭାବେ, ପଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଘାସ ଭାବେ, ଏବଂ ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଜଳ ବାୟୁ ଭାବରେ ଅପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତିତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଯାଏ। ଯକ୍ଷ ଭାବେ ପାନୀୟ, ରାକ୍ଷସ ଭାବେ ମାଂସ, ଦାନବ ଭାବେ ପାନୀୟ, ପିତୃଭୂତ ଭାବେ ରକ୍ତ ଓ ଜଳ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ମାନବ ଭାବରେ ଏହା ଭୋଜ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ଅନେକ ସୁଖ ଭାବରେ, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଏହା ରୂପ ଓ ରତିଶକ୍ତି ଭାବେ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଭୋଜନ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଦିଆଯାଏ।