ପିତୃଯଜ୍ଞା ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ଜନେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ମନେ ମନେ ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ନିମନ୍ତେ ଅନ୍ନ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସେଇ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ତାହାରେ ଉପରେ ପୁଣି ଭୋଜନ କରିପାରନ୍ତି, ଯାତ୍ରା କରିପାରନ୍ତି, କିଛି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମରେ ଲିନ ହୋଇପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ କିମ୍ବା ତାହାର ଭାଗୀ ହୋଇଥାନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନେ ସଦା ଦ୍ୱିତୀୟ ଭୋଜନ, ଯାତ୍ରା, ଶାରୀରିକ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ, ଦାମ୍ପତ୍ୟ ମିଳନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ବିବାଦ ଏବଂ ଦିନେ ଶୋଇବା ଏହି ସବୁକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ବିଧିରେ, ତିନୋଟି ପୁରୁଷାର୍ଥ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷକରି ଅମାବାସ୍ୟା ରାତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ର କନ୍ୟା, କୁମ୍ଭ, ବୃଷଭ କିମ୍ବା ତାରା ରାଶିରେ ଥିବା ବେଳେ। ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ଅର୍ପଣ କରାଯିବ, ସେଠି ଅଗ୍ନିକାର୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ବିଧିରେ ଦେବା ଉଚିତ। ଏବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା କହିବି—ଏହା ହେଉଛି ସାର୍ବଜନୀନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ। ଏହା କରିବା ପାଇଁ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବିଷୁବ, ଅମାବାସ୍ୟା, ସୂର୍ୟ ପ୍ରବେଶ, ଅମାବାସ୍ୟାଷ୍ଟକା, ଏବଂ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଉପଯୁକ୍ତ। ଆର୍ଦ୍ରା, ମଘା, ରୋହିଣୀ ତିଥିରେ, ଧନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ଗଜଛାୟା, ବ୍ୟତୀପାତ, ବିଷ୍ଟି, ବୈଧୃତି ଦିନରେ, ଏବଂ ବିଶେଷ ଦିନ ଯଥା ବୈଶାଖ ତୃତୀୟା, କାର୍ତ୍ତିକ ନବମୀ, ମାଘ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ନଭସ୍ୟ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉତ୍ତମ। ଏହି ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭ ସମୟକୁ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତିଥିରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଭକ୍ତିରେ ଦିଲେ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଏପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ ପିତୃମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହା ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ; ବିଶେଷକରି ବୈଶାଖ ଉପବାସ ଓ ମହାଲୟ ପର୍ବରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଦେଉଳ, ଗୋଶାଳା, ଦ୍ୱୀପ, ବାଗିଚା, ଗୃହ କିମ୍ବା ଶୁଚି ଏବଂ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପূର୍ବ ଦିନ କିମ୍ବା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ, ନିୟମିତ, ଶିଳ୍ପଶାଳୀ, ଚରିତ୍ରବାନ୍, ଗୁଣୀ, ଉତ୍ତମ କୁଳ ଓ ଦେହ ଧାରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତା ପୂଜା ପାଇଁ ଦୁଇଜଣ, ପିତୃପୂଜା ପାଇଁ ତିନିଜଣ, କିମ୍ବା ଦୁହିଁ ପ୍ରକାରରେ ଏକଜଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ; ଏହା ଅତିରିକ୍ତ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ନବପୁଷ୍ପ ଓ ଶୁଭ ଆସନ ଦେଇ ଵିଶ୍ୱେଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଦୁଇଟି ପାତ୍ର ଶୁଧ୍ଧ ଦର୍ଭା ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ। 'ଶନ୍ନୋ ଦେବୀ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳ, କିମ୍ବା 'ୟବୋସି' କହି ବାର୍ଲି ଦେଇ, ତାପରେ ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦେଇ ବିଶ୍ୱେଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ବିଶ୍ୱେଦେବାସ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଡାକି, ବାର୍ଲି ଛିଟିବା—'ହେ ବାର୍ଲି, ତୁମେ ଧାନ୍ୟର ରାଜା, ମଧୁ ମିଶିତ ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ। ପରେ ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜା କରି, ହବି ଦେଇ, ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଦର୍ଭା ଆସନ ତିଆରି କରି, ତିନିଟି ପାତ୍ରକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ପବିତ୍ର କରି, 'ଶନ୍ନୋ ଦେବୀ' କହି ଜଳ ଦେଇ, 'ତିଲୋସି' କହି ତିଳ ଦେଇ, ପୁଣି ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପାତ୍ର କାଠ, ପତ୍ର, ରୂପା, କିମ୍ବା ସାଗର ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେକୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟର ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ସୁନା, ରୂପା କିମ୍ବା ତାମ୍ବାର ପାତ୍ର ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ; ରୂପା କଥା, ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା ଦାନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସାନୀୟ। ରୂପା ପାତ୍ର କିମ୍ବା ରୂପା ଶୋଭିତ ପାତ୍ରରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏପରି ପାତ୍ର ଆଜି ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ପ୍ରିୟ, କାରଣ ଏହା ଶିବଙ୍କ ନୟନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏପରି ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ପାତ୍ର ବାଛି, ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି, 'ୟା ଦିଭ୍ୟେତି' ମନ୍ତ୍ର ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କ ନାମ-ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ମୁଁ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବି' ବୋଲି କହି, ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ଋଗ୍ବେଦର 'ଉଶନ୍ତସ୍ତ୍ୱା' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। 'ୟା ଦିଭ୍ୟେତି' କହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ତାପରେ ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ଦର୍ଭା ସହିତ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ, ପ୍ରଥମେ ଶରଣ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଅର୍ପିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ପିତୃପାତ୍ରରେ ରଖି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ରଖିବା ଏବଂ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଆସନ ତିଆରି କରି, ଭୋଗ ଦେବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବବତ୍ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଭୋଗ ସେବା ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ଦୁଇହାତରେ ନେଇ କରିବା ଉଚିତ। 'ଉଶନ୍ତସ୍ତ୍ୱ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ସମୟରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି ଦେବା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ତମ ଶାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଦଧି, ଦୁଧ, ଗୋଘୃତ ଓ ଚିନି ମିଶିତ ଚାଉଳ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ। ମାଛ ମାଂସ ଦେଲେ ଦୁଇ ମାସ, ହରିଣ ମାଂସ ତିନି ମାସ, ଛାଗଳ ଚାରି ମାସ, ପକ୍ଷୀ ମାଂସ ପାଞ୍ଚ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେଇଥାଏ। ବନ୍ଦର ମାଂସ ଛଅ ମାସ, ସପ୍ତଅଙ୍ଘ୍ରି ଜନ୍ତୁ ମାଂସ ସାତ ମାସ, ଛାଗ ମାଂସ ଆଠ ମାସ, ଚିତ୍ରଳା ହରିଣ ମାଂସ ନଅ ମାସ, ବନ୍ଦର ଓ ମହିଷ ମାଂସ ଦଶ ମାସ, ଶଶକ ଓ କୁମ୍ଭୀର ମାଂସ ଏଗାର ମାସ, ଗୋଦୁଧ କିମ୍ବା ଦୁଧ-ଭାତ ଦେଲେ ପୂରା ବର୍ଷ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଶୂକର ମାଂସ ଦେଲେ ପନ୍ଦର ମାସ, ଗଣ୍ଡମୃଗ ମାଂସ ଦେଲେ ବାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମିଳେ। କଳକା ଓ ଛୁରାମାଛ ମାଂସ ଅନନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ମଧୁ ମିଶିତ ଗୋଦୁଧ, ଦଧି କିମ୍ବା ଦୁଧ-ଭାତ ଦିଆଯାଏ ତାହା ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳଦାୟକ।