ପୁଲହଙ୍କର ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ବଂଶଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବୈଶ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ। ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଏକାଠି ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ହେଇଥିବା ହଜାର ହଜାର ଥର ଦେଖାଯାଇଥିବା ଓ ଅନୁଭବ କରାଯାଇଥିବା ମାଆ, ଭାଇ, ବାପା, ଭଉଣୀ, ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ, ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନସା ପ୍ରସୂତ ଏକ କନ୍ୟା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ବିରଜା। ସେ ନହୁଷଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଯୟାତିଙ୍କ ମାଆ ଥିଲେ। ପରେ ସେ ଅଷ୍ଟକା ଭାବେ ଜନ୍ମନେଇ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ଗଲେ। ଏହି ତିନି ଶ୍ରେଣୀ ବିବରଣ ହେଲା, ବର୍ତ୍ତମାନ ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ରେଣୀ ବିଷୟରେ କହିବି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକ ଉପରେ ସୁମନସ ନାମକ ଲୋକ ଅଛି। ସେଠାରେ ସନାତନ ପୂର୍ବଜମାନେ, ସୋମପା ଭାବେ ପରିଚିତ, ବାସ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଧର୍ମର ଦେହଧାରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ପ୍ରଳୟର ଶେଷରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି ସମସ୍ତେ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନସା ପ୍ରସୂତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କନ୍ୟା ନର୍ମଦା ନାମକ ନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯିଏ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହି ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମାନବ ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣି, ଲୋକେ ସଦା ନ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଦୟାରେ ଯୋଗର ପରମ୍ପରା ଚାଲିଆସିଛି। ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏଭଳି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା, ଏଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ରୂପା ଭାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ରୂପା ଅଳଙ୍କୃତ ଭାଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଇଁ ସ୍ଵଧା ଦାନ କଲେ ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ଓ ସୋମପାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନଃପୂରଣ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଅଗ୍ନି ନଥାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ହାତରେ, ପାଣିରେ, ଛାଗ କିମ୍ବା ଗାଈର କାନ ତଳେ, ଗୋଶାଳାରେ କିମ୍ବା ଶିବବୃକ୍ଷ ନିକଟେ ଅର୍ପଣ କରିପାରିବେ। ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର ମନାଯାଏ। ପଶ୍ଚିମ ମୁହଁ କରି ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତିଳ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ତଳମାଟି, ମାଂସ, ଚାଉଳ, କାଳା ବାଜରା, ଯବ, ଯବନୀ, ଗହୁଁ, ଆଉ ଚିନି କାଠ, ଧଳା ଫୁଲ ଓ ଫଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତଦୁପରି, ଦର୍ଭା, ମାଷ ଡାଲ, ଷଷ୍ଟିକ ଚାଉଳ, ଗାଈ ଦୁଧ, ମଧୁ ଓ ଘିଅ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ କହିବି କିଏଁ ଖାଦ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ: ମୁଙ୍ଗ ଡାଲ, ଭାଙ୍ଗ, ନିଷ୍ପାବ, ରାଜମାଷ, କୁଳଥ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପଦ୍ମ, ବେଲ, ଅର୍କ, ଧତୁରା, ପାରିଭଦ୍ର, ଅଟରୂଷକ ଓ ଛାଗ ଦୁଧ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବଞ୍ଚିତ। କୋଦ୍ରବ, ଉଦାର, ବରଟକ, କପିଥ, ମଧୁକ, ଆଉ ତିଲ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯିଏ ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ, ପୂର୍ବଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି—ଖାଦ୍ୟ, ଶରୀରୀକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସନ୍ତାନ ଦିଅନ୍ତି। ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠାର କ୍ରିୟା ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉଥିବା କ୍ରିୟାଠାରୁ ଉତ୍ତମ ମନାଯାଏ; ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଇଁ ପୂର୍ବ ପୂରଣ କ୍ରିୟା ଦେବତା ପୂଜାର ପୂର୍ବରୁ ହୁଏ। ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କ୍ରୋଧ ରହିତ, ଅଲିପ୍ତ, ମିତ୍ରତାରେ ଦୃଢ଼, ଶାନ୍ତ ମନ, ପବିତ୍ରତାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସଦା ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି। ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ପୂର୍ବଜମାନେ, ଉତ୍ସବ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଅନୁଭବ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବତା ଭାବେ ମନାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ବଂଶପରମ୍ପରା ଏଠାରେ କହାଯାଇଛି—ଏହା ପୁଣ୍ୟମୟ, ପବିତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଦାୟକ, ଏବଂ ପୁରୁଷମାନେ ସଦା ପଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଏଇ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଭକ୍ତି ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା। ସେ ପଚାରିଲେ: ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେବେ, କେମିତି କରିବି, କେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଖୁଆଯିବେ ଓ କେଉଁମାନେ ବଞ୍ଚିତ, କେଉଁ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କରିବି? ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ କିପରି ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ, କେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କିପରି ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପ୍ରତିଦିନ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜଳ, କିମ୍ବା ଦୁଧ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ତିନି ପ୍ରକାର—ନିତ୍ୟ, ନିମିତ୍ତିକ, ଆଶଙ୍କିତ। ଏଠି ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆବାହନ ନଥାଏ। ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ନୁହେଁଥିବା ପର୍ବକୁ ଅଦୈବତ ପର୍ବ ଭାବେ ଜାଣ; ଏଠି ତିନି ପ୍ରକାର ପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ପର୍ବ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ—ପଞ୍ଚାଗ୍ନିଧାରୀ, ସ୍ନାତକ, ତିନି ସୌପର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା, ଷଡଂଗ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ। ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡ ଶବ୍ଦ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା, ବେଦବିଦ୍, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଓ ବିଦ୍ୟା ପରମ୍ପରାର ଜନ୍ମ। ତିନି ନାଚିକେତା ଅଗ୍ନି କ୍ରିୟା, ତିନି ମଧୁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କ୍ରିୟାରେ ନିଷ୍ଠ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ନିଷ୍ଠ, ପାଠ ଉଦ୍ୟତ। ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତ, ପୂର୍ବଜଭକ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜକ, ବୈଷ୍ଣବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୋଗନିଷ୍ଠ, ସଂଯମୀ, ଶୁଭ ଚରିତ୍ରବାନ୍—ଏମାନେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଏବେ ଯେଉଁମାନେ ଅବଞ୍ଚନୀୟ, ସେମାନେ—ପତିତ, ପତିତ ପୁତ୍ର, ନପୁଂସକ, ନିନ୍ଦକ, ଦୃଶ୍ୟ ରୋଗୀ। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ବଞ୍ଚିତ କରିବେ। ପୂର୍ବ ଦିନ କିମ୍ବା ପରେ ଦିନ ନମ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ ପୂର୍ବଜମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆସନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ପବନ ସମ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତି ଓ ବସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେବନ୍ତି।