ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସର ଅନୁଷ୍ଠାନ କେତେ ଆବଶ୍ୟକ ତାହା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା । ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଭଗବାନ୍ ଏହି କଥା ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଯେ, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ; ବୈଷ୍ଣବୀ ତିଥି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ । କଳିଯୁଗରେ, ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ନାହିଁ, ମନ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ନାହିଁ, ଆସକ୍ତି ଓ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ନ—ସେମାନଙ୍କୁ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ । ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ ଚାରିମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ କ୍ଷୀରସାଗରରେ କେବେ ଅନୁସୂଚନା କରିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପେ ଶରଣାଗତମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ । ଯେଉଁମାନେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ ଲିନ୍ନ ଓ ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି । ଇଚ୍ଛାଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଉପାସନା ଅନେକ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛନ୍ତି । କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଯଦି ସୋମ ବା ସୋମସନ୍ତାନ ସହିତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା କୋଟି କୋଟି ପାପ ନାଶ କରେ । ଏହି ଉପବାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ହତ୍ୟା କରିଥାଏ ମଧ୍ୟ, ତାହାହେଲେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ହାତରୁ ବ୍ରହ୍ମା କପାଳ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଏ । କଳିପାପର ଅନେକ ପର୍ବତ ସମାନ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ମାଧବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦେବୀ ତିନି ମାର୍ଗ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚାଲିଯାନ୍ତି । ବାହୁବୀର୍ୟଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଆଠଟି ହତ୍ୟା ଭୃଗୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା । ଶତାୟୁଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟରେ ହତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ଶକ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ନମୁଚି ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ହତ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପବାସରେ ନାଶ ହୋଇଥିଲା । ଏଭଳି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ପାପ ତ କଥା ହିଁ ନୁହେଁ । ପ୍ରୟାଗ, କାଶୀ ବା ଗୋମତୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗ ବା ଗୋମତୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁ ବା କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଘରେ ବସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରୁ ଅଲଗା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ; ତେଣୁ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କରିବାକୁ ଉଚିତ । ଏହି ସମସ୍ତ ଶୃତି ଶୁଣି ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ମହାବ୍ରତ ‘ତ୍ରିସ୍ପୃଶା’ କ’ଣ? ଯାହାକୁ ଆପଣ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ବୋଲି କହିଲେ?” ତେବେ ମହାଦେବ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ମୋତେ ଦୟାବଶତଃ ମାଧବ ଜହ୍ନବୀଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀର ପୂର୍ବତୀରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ । ତାପରେ ଜହ୍ନବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ହୃଷୀକେଶ, କଳିଯୁଗରେ ମୋର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅନେକ ପାପ କରୁଛନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପ ମୋତେ ଲଗିଯାଏ । ଏହିପରି ଅନେକ ଦୋଷ ଓ ପାପ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଶରୀର ଦୂଷିତ ହୋଇଯାଇଛି; ହେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ, ଏହି ପାପ କିପରି ନିବୃତ୍ତି ହେବ?” ପୂର୍ବ ମାଧବ କହିଲେ, “ହେ ମୋ ଝିଅ, ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଆଉ କାନ୍ଦିବା ନୁହେଁ । ମୋର ନିବାସ ଶ୍ୟାମୋବଟରେ, ଏଠାରେ ପୂର୍ବଦିଗର ଦେବୀ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଦେବୀ ରାଣୀ ଆଗରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ; ଏଠାରେ ଦିନକୁ ଦିନ ସ୍ନାନ କର, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହେଇଯିବ ।” “ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବଦିଗର ବ୍ରହ୍ମାକନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୁଁ ଅଛି—ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଦେବମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଏଠାରେ ବସୁଛି, ଏଠାରେ କୋଟି କୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି । ଏହି ସ୍ଥାନ ମୋତେ ପ୍ରିୟ, ପବିତ୍ର ଓ କୋଟି କୋଟି ଘୋର ପାପ ନାଶକାରୀ; ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ, ଏହି ଦାନ ମୁଁ ସନ୍ତୋଷରେ ଦେଇଛି ।” “ହେ ଜହ୍ନବୀ, ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀର ଜଳରେ ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ହଜାର କୋଟି ତୀର୍ଥ ସଦା ବସିଥାଏ । ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା, ମଦ୍ୟପାନ, ଗୋହତ୍ୟା, ଚଣ୍ଡାଳହତ୍ୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରି, ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଅଗର୍ଜନା—” “ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନ କରିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେବା, ଅନୁଚିତ ଭୋଜନ କରିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ପାପ ହେଉ—ପୂର୍ବଦିଗର ବ୍ରହ୍ମାକନ୍ୟା ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ସ୍ନାନରେ ଏହି ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରିଦିଏ; ହେ ନଦୀଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ନାନ କର, ଏବଂ ପାପମୁକ୍ତ ହେଉ ।” ତେବେ ଜହ୍ନବୀ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦେବେଶ, ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଏଠାରେ ଆସିପାରିବି ନାହିଁ; ମୋ ପାପ କିପରି ନିବୃତ୍ତି ହେବ, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ।” ପୂର୍ବ ମାଧବ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏଠାରେ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ କହିବି, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ।” “ଯାହା ସରସ୍ୱତୀଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କୋଟି କୋଟି ତୀର୍ଥ, କୋଟି କୋଟି ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଓ ଦାନ ଠାରୁ ଅଧିକ; ଯାହା ପାଠ ଓ ହୋମଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଚତୁର୍ବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦାୟକ, ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ—ସେଇ ଶୁଭ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କରାଯିବା ଉଚିତ ।” “ଯେଉଁ ମାସରେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆସେ, ସେଠାରେ ଏହି ଉପବାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀରେ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା କଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।” ଏଠାରେ ଜହ୍ନବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମାଧବ, ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କ’ଣ? ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, କାରଣ ଏହାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଆପଣ କହିଲେ ।