ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଆସି, ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଇଳା ପୁନି ପୂର୍ବବତ୍ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାରେ ଲଗିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଇଳା ନିଜ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ନିଜ କୌଶଳ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏ ଭୂମିରେ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲଂଘି, ଭୂମିର ଶାସକମାନେ ଉପରେ ଜୟ ପାଇ, ଚାଲିଗଲେ। ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରିବା ସମୟରେ, ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନ ସରବନ ଦିଗରେ ଆକର୍ଷିତ ହେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇଳା ମହାଶରବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଲତାର ଜଣାଶୁଣା ରହିଛି। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ ସୋମ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଲାଗି ଶୋଭିତ, ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ। ପୁରାତନ କାଳରେ ଏଠି ଉମାଙ୍କ ସହିତ ଏକ ନିୟମ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିଲା—ଏଉଁ ଶରବନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଯେଉଁଠି ପୁରୁଷ ନାମ ନେଇ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ପ୍ରାଣୀ ଦଶ ଯୋଜନା ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ନାରୀରୂପ ଧାରଣ କରିବ। ଏହି ନିୟମ ବିଷୟରେ ଅଜଣା ଥିବା ରାଜା ଇଳା ଶରବନ ଉଦ୍ୟାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ, ତୁରନ୍ତ ଏକ ମାଦା ଝିଅର ରୂପକୁ ନେଇ ଯାଇଥିଲେ। ଏହି ନାରୀ ରୂପରେ ଏଯାଁ ଯାହା କିଛି ପୁରୁଷ ଦେହରେ କରିଥିଲେ, ତାହା ସମସ୍ତ ଭୁଲିଗଲେ। ଏହି ଭାବରେ, ଇଳା ଏବେ ଇଳା ନାରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଅଂଶୁ ଉଚ୍ଚ, ଘନ, ଭରି ଥିଲା। ତାଙ୍କ ନିତମ୍ବ ଓ ଉରୁ ପ୍ରମୁଖ, ଚକ୍ଷୁ ଚଉଳିର ପତ୍ର ପରି ବଡ଼, ଦେହ ଶୁକ୍ଳ, ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, ଅଳସ, ଅନ୍ଧକ ଚଉଁ। ଦେହ ଲମ୍ବା ଓ ଭରି, ଚୁଲ ଘୁଞ୍ଚା ଓ କଳା, କମଳା ଦେହରେ, ମୁହଁ ଶୋଭାମୟ, ମୃଦୁ ଓ ଶିଥିଳ ଭାସା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚର୍ମ କେବେ କଳା, କେବେ ଧଳା, ନଖ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଭୂକ୍ତି ଧନୁ ପରି ତିରିଅ, ହଂସ ପରି ଚାଲିବା ଶୈଳୀ। ଏହି ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଇଳା ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ: “ମୋର ପିତା କିଏ, ଭାଇ କିଏ? କିଏ ଏଠି ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବେ?” “ମୋତେ କିଏ ବିବାହ କରିଛନ୍ତି? କେତେ ବର୍ଷ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଅଛି?” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୁଧ, ନାରୀମାନେ ସହିତ ଏଠି ଆସି, ଇଳାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି ମନରେ ଅନୁରାଗ ଜଗାଇଲେ। ସେ ଇଳାଙ୍କ ରୂପରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କଲେ। ବୁଧ ବିଶିଷ୍ଟ ରୂପରେ, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡା, କମଣ୍ଡଳୁ ଓ ପୁସ୍ତକ ହାତରେ, ବାଂଶ ଦଣ୍ଡ, ଜନ୍ୟୁ ଓ କୁଦା ନେଇ ପରିଧାନ କରିଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜ ରୂପରେ, ଚୂଡ଼ା, ଜନ୍ୟୁ, କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରି, ଯୁବକ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଦଣ୍ଡ, ଫୁଲ, କୁଶ ଓ ଜଳ ନେଇ ଭିତରେ ଥିଲେ। ଏପରେ, ସଠିକ ସମୟରେ, ବୁଧ ଇଳାଙ୍କୁ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ଗଛ ତଳର ଏକ ମଣ୍ଡପରେ ଡାକିଲେ। ହଠାତ୍, କିଛି ଉତ୍କଳିତ ଓ ଅଭିଯୋଗ ଭାବରେ କହିଲେ: “ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସେବା ଛାଡ଼ି, ତୁମେ କେଉଁଠୁ ମୋ ଘର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା?” “ତୁମର ବିନୋଦ ସମୟ ଶେଷ ହେଉଛି, ବଡ଼ ନିତମ୍ବ ଅଳଙ୍କୃତେ, ଆସ, ଆସ! କିଏ ତୁମକୁ ଏପରି ଚିନ୍ତିତ କରୁଛି?” “ଏଠି ସନ୍ଧ୍ୟା ବିନୋଦ ସମୟ, ଉଙ୍ଗନ ଲଗାଇ, ମୋ ଘରକୁ ଫୁଲ ଦେଇ ଶୋଭାଯୋଗ୍ୟ କର।” ଏତେ ଶୁଣି, ଇଳା କହିଲେ: “ଓ ତପସ୍ବୀ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଭୁଲିଯାଇଛି—ମୁଁ କିଏ, ଆପଣ ମୋ ସ୍ୱାମୀ, ମୋ ପରିବାର କିଏ, ସମସ୍ତ ଭୁଲିଯାଇଛି। ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ନିର୍ମଳ ଅତ୍ମା।” ବୁଧ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଓ ଶୁକ୍ଳ ଦେହର ଇଳାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ଇଳା, ଓ ଶୋଭାମୟେ; ମୁଁ ବୁଧ, ବହୁପ୍ରକାର ବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣ, ନାମରେ ଚର୍ଚ୍ଚିତ, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମିତ। ମୋ ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଇଳା ବୁଧଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଘର ରତ୍ନ ଦ୍ୱାର, ଦିବ୍ୟ ମାୟାରେ ନିର୍ମିତ, ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ; ଏଠି ଇଳା ନିଜକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଧ କଲେ। “ଆହା, କି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର! ଆହା, କି ଦେଉଳ ଓ ବଂଶ! ମୋ ପାଇଁ ଓ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ପାଇଁ, ଆହା, କି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ୟ!” ଏଠି, ଇଳା ବୁଧଙ୍କ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଘରରେ ମନୋରଞ୍ଜନ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବଲୋକ ପରି। ଏହି ସମୟରେ, ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଏକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନେତୃତ୍ୱରେ, ରାଜା ଇଳାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଶରବନ ଉପକୂଳରେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠି ଏକ ଶୋଭାମୟ ମାଦା ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ରତ୍ନ ଆଭାରେ ଚମକୁଥିଲା। ସେମାନେ ଚିହ୍ନିଲେ—“ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା, ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା।” “ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା କିପରି ମାଦା ରୂପ ନେଲା?” ସେମାନେ ନିଜ ପୁରୋହିତ, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। “ଏହି ଅଜବ କଥା କଣ?” ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ଧ୍ୟାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। “ପୁରାତନ କାଳରେ, ଶରବନରେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଏକ ନିୟମ ଦେଇଥିଲେ—ଏଠି ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କଲେ ନାରୀରୂପ ହେବେ। ଏହି ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ରାଜା ସହିତ ନାରୀ ହୋଇଗଲା; ଇଳା ପୁନି ପୁରୁଷରୂପ ନେଇପାରିବେ, କୁବେର ପରି।” ଏହିପରି, ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ଓ ପିନାକିନ (ଶିବ) ଉପାସନା କରିବା ଦରକାର; ତେଣୁ ସେମାନେ ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ପାର୍ବତୀ ଓ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ସେମାନେ କହିଲେ, “ବସ, ଏହି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ, ଏବେ କଣ?” ଏକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଯେତେ ମିଳିଥାନ୍ତା, ତାହା ଦୁଇଜଣ ପାଇଁ ହେବ; ଦେଇଲେ, ଏହି ମହାବୀର ନିଶ୍ଚୟ କିମ୍ପୁରୁଷ ହେବେ କି?” “ଏହିପରି ହେଉ,” କହି, ଭୈବସ୍ୱତଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଚାଲିଗଲେ; ପରେ, ଅଶ୍ୱମେଧ କରି, ଇଳା କିମ୍ପୁରୁଷ ହେଲେ। ଏକ ମାସ ରାଜା ପୁରୁଷ ରୂପରେ ରହିଲେ; ପରେ ଆଉ ଏକ ମାସ ନାରୀ ରୂପରେ ହେଲେ; ବୁଧଙ୍କ ଘରରେ ରହିବା ସମୟରେ, ଇଳା ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ। ସେ ଏକ ଗୁଣବତୀ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ବୁଧ, ଏହି ପୁରୁକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଇଳାଙ୍କ ନାମରୁ ସେ ଭୂମି ଇଳାବୃତ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା; ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ ରାଜା ଇଳା ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇଲେ। ଏଭଳି, ପୁରୁରବ, ପୁରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବଂଶବୃଦ୍ଧି କରିଲେ; ଏକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ପରିଚିତ।