ଏହିପରି ଘଟଣାରେ, ଏକ ଦିନ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଇଥିଲା—"ଯଦି ମୁଁ ତୁମ ଦୟା ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କର; ମୁଁ ତୁମ ତେଜକୁ ଅପସାରଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଏକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ଥାପିତ କରିବି।" ଏହି ଭାବରେ କହିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମହାଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସମ୍ମତି ଦେଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦର କାରଣ ହେବ। ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜକୁ ଅଳଗା କରାଗଲା, ଏହି ତେଜରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ତିଆରି କରାଗଲା। ତ୍ୱଷ୍ଟା ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ ନାଶକ ଆକୃତି ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ହଜାର ରଶ୍ମିରୁ ଗଠିତ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ପାଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ଥିଲା। ଏହି ପାଦକୁ ପୁଣି କେହି ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଦ ଚିତ୍ର କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତିରେ ତିଆରି କରାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେ କୌଣସି ଲୋକ ଏହି କାମ କରେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ହୁଏ, ଦୁଷ୍ଟ ଦଶାରେ ପହଞ୍ଚେ, କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ହୁଏ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଧର୍ମ, କାମ କିମ୍ବା ଅର୍ଥ ଚାହୁଁଥିବା କେହି ମଧ୍ୟ କଦାଚିତ୍ କୌଣସି ଠାରେ ଦେବତାନାୟକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଦ ମୂର୍ତ୍ତିରେ କିମ୍ବା ମନ୍ଦିରରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରେ, ସେଇ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦେବତା, ଅମରମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ପୃଥିବୀରେ ଆସିଲେ; ଏଉଁ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମନ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ମୁହଁ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୁଳ ହେଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ାର ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲା; ସଞ୍ଜ୍ଞା ଭୟରେ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ। ସେ ନିଜ ନାକରୁ ଯାହା ବାହାରିଲା ତାହା ଅଜଣା ବୋଲି ଅନୁମାନ କଲେ; କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କ ତୀଜରୁ ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ନାକରୁ ଜନ୍ମ ହେଉଥିବାରୁ ସେମାନେ ନାସତ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ନାକର ଟିପରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଏହା ବୁଝି, ଦେବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଲାଭ କଲେ। ସେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଦେବଵାହନରେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ; ସାବର୍ଣି ମନୁ ଏବେ ମଧ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଶନି ଗ୍ରହମାନ୍ୟ ହେଲେ; ଯମୁନା ଓ ତପତୀ ପୁଣି ନଦୀ ହେଲେ। ବିଷ୍ଠି ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି କାଳ ଭାବେ ବିସ୍ଥାପିତ ହେଲେ; ଏବଂ ମନୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଦଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଇଲା ପ୍ରଥମ ଥିଲେ, ଯିଏ ପୁତ୍ରଦାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ; ତାପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, କୁଶନାଭ, ଅରିଷ୍ଟ, ଧୃଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ। ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, କରୂଷ, ପ୍ରବଳ ଶର୍ୟାତି, ପୃଷଧ୍ର ଓ ନାଭାଗ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଦେବ ଓ ମାନବ ଥିଲେ। ମନୁ ନିଜ ଧର୍ମପରାୟଣ ପୁଅ ଇଲାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ପୁଣି ପୁଷ୍କର ତପୋବନକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଉଁ ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ, ବରଦାତା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ କହିଲେ: "ମନୁବଂଶଧର, ତୁମେ ଯେଉଁ ବର ଚାହୁଁଛ, ଚୟନ କର; ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।" ତେବେ ମନୁ ଦିବ୍ୟ କମଳନୟନ, କମଳଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ବଂଶର ସମସ୍ତ ରାଜା ଧର୍ମରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉ।" "ତୁମ ଦୟାରେ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜା ହେଉନ୍ତୁ, ହେ କମଳଉତ୍ପନ୍ନ।" ବ୍ରହ୍ମା "ତଥାସ୍ତୁ" କହି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ତାପରେ ମନୁ ପୁଣି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଆଗରୁ ଭଳି ରାଜ୍ୟ କଲେ। ଏକଦିନ ଇଲା, ମନୁଙ୍କ ପୁଅ, ନିଜ ରଥ ଚଢ଼ି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଘୁଞ୍ଚି, ଭୂମିର ଅଧିପତିମାନେଙ୍କୁ ବଶ କରି, ନିଜ କାମ୍ୟସିଧ୍ଧି ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ଭଳି ଭ୍ରମଣ କରି ସେ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟ, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶରବଣକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ ଦେବତାନାୟକ ସୋମ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଶୋଭିତ, ଉମାଙ୍କ ସହିତ ପୁରାତନ ସମୟରେ ଏକ ଚୁକ୍ତି କରିଥିଲେ: "ଏଠି ଦଶ ଯୋଜନା ପରିଧିରେ, ପୁରୁଷ ନାମ ଥିବା ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ସମସ୍ତେ ନାରୀ ହେଉଛନ୍ତି।" ଏହି ଚୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ, ରାଜା ଇଲା ଶରବଣକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ଓ ଏକ ମହିଳାରେ ପରିଣତି ହେଲେ, ଏକ ଘୋଡ଼ୀ ପରି ତୁରନ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ। ପୁରୁଷ ଶରୀରରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ନାରୀ ଦେହରେ ସେ ସବୁ ଭୁଲିଗଲେ; ଏଭଳି ଇଲା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଯାହାର ଅତି ପ୍ରସ୍ଥୁଳ ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ନିଗ୍ଧ ସ୍ତନ ଥିଲା। ବିଶାଳ କଟି ଓ ଉରୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, କମଳ ପରି ମୁହଁ, କ୍ରୀଡ଼ାମୟ, ଶ୍ୟାମଳ ନୟନ, ଦୀର୍ଘ ହସ୍ତ, କୁନ୍ଦଳିତ କଳା କେଶ, ସୁନ୍ଦର ଶରୀର ଲୋମ, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ, କ୍ଷୀଣ ଶରୀର, ମୃଦୁ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ କଥାବାର୍ତ୍ତା। ଅଦ୍ୟ ଶ୍ୟାମଳ ଓ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ, ତାମ୍ର ନଖ, ଧନୁଷ ଭାନ୍ତି ଭୃକୁଟି, ହଂସୀ ଚାଲି। ଏଭଳି ରୂପଶୋଭା ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସେ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ: "ମୋର ବାପା କିଏ? ଭାଇ କିଏ? ଏଠାରେ କିଏ ମୋର ରକ୍ଷା କରିବେ?" "ମୁଁ କାହାରୁ ବିବାହିତ? କେତେ ବର୍ଷ ପୃଥିବୀରେ କାଟିଛି?" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସୋମପୁତ୍ର ବୁଧ, ତାଙ୍କ ସହ ମହିଳାମାନେ ସହିତ, ଏହି ଅପୂର୍ବ ରୂପଶୀଳା ଇଲାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଇଲାଙ୍କ ରୂପରେ ମନ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅନେକ ଉପାୟ କଲେ। ସେ ଦ୍ୱିଜାତି ରୂପରେ, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡା, କମଣ୍ଡଳୁ, ଶାସ୍ତ୍ର, ବାଁଶ ଦଣ୍ଡ, ଉପବୀତ, ଖୁର୍ପି ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଦଣ୍ଡ, ପୁଷ୍ପ, କୁଶ ଓ ଜଳ ନେଇ ଭିକ୍ଷା ଚାହୁଁଥିଲେ। ଏହିପରି ଏକ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଡାକି, ଅଟାଳିକା ତଳେ ଗଛ ଛାୟାରେ ଏକାନ୍ତରେ ନେଲେ। ହଠାତ୍, ହଳଚଳ ଓ ଅଳ୍ପ ଉପାଳମ୍ଭରେ କହିଲେ: "ପୂଜା ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋ ଘରରୁ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ?" "ତୁମର ବିହାର ସମୟ ଚାଲିଯାଉଛି, ହେ ଅତି ପ୍ରସ୍ଥୁଳ କଟି! ଆସ, ଆସ! କାହିଁକି ଏତେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ? କି ଦୁଃଖ?" "ଏହି ସଂଧ୍ୟା ବିହାର ସମୟ; ଉଙ୍ଗୁର ଲଗାଇ ମୋ ଘରକୁ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ କର।" ତାଁକୁ ଇଲା କହିଲେ: "ହେ ତପସ୍ବୀ, ମୁଁ ସବୁ ଭୁଲିଯାଇଛି—ମୁଁ କିଏ, ତୁମେ ମୋ ସ୍୵ାମୀ, ମୋ ପରିବାର କିଏ—ସବୁ ଅସ୍ମରଣ।