ଏହି ସଂସ୍କୃତ ପୌରାଣିକ କଥାରେ, ଚାୟା ଦେବୀ କୁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ପ୍ରତି ମାଆର ସ୍ନେହରେ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା । ସେ 'ତଥାସ୍ତୁ' ବୋଲି ମନୋଭାବ ଦେଇ, ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ 'ସଞ୍ଜ୍ଞା' ବୋଲି ଭାବି, ତାଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ । ଏହି ସଂଯୋଗରୁ ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ମନୁଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ବର୍ଗ ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ 'ସାବର୍ଣ୍ଣି' ବୋଲି ଡାକାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର । ପରେ, ଚାୟା ଦେବୀ କ୍ରମକ୍ରମେ ତାପତୀ ଓ ତ୍ୱଷ୍ଟାର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଚାୟା ରେ ସଞ୍ଜ୍ଞେୟ ନାମକ ଏକ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଚାୟା ତାଙ୍କ ନିଜ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ବେଶି ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଥିଲେ, ଯାହା ମନୁ ପ୍ରତି ନ ଥିଲା । ଏହି ଅସମାନ ସ୍ନେହକୁ ବଡ଼ ଭାଇ ମନୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଯମ ରୋଷେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ତାଙ୍କର ଦାହିଣ ପାଉଁ ଉଠେଇ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଲେ । ଏହାରେ ଚାୟା ଯମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ କହିଲେ, "ତୁମ ପାଉଁ କୀଟାକିଟିରେ ଭରିଯାଉ, ଏବଂ ଏହା ରକ୍ତ ପୁସ୍ ଝରିବାରେ ଦୁଃଖ ଦେଉ ।" ଯମ ଏହି ଶାପରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପିତାଜୀ, ମୁଁ କୌଣସି ଦୋଷ ଛାଡ଼ି ମାତାଙ୍କ ରୋଷରେ ଶାପ ପାଇଛି । ମୋର ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବରୁ କେବଳ ଏକଥର ପାଉଁ ଉଠାଇଥିଲି, ମନୁ ରୋକିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ । ସେ ସତ୍ୟକୁ ଆମର ମାତା ନୁହଁନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହ ସମାନ ନୁହଁ ।" ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ କହିଲେ, "ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି, ଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ? ସୁଖ ପାଇବା ପାଇଁ କେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେନାହିଁ ? କିମ୍ବା, ଏହି କର୍ମର ଦଳାନୁସାରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଅନିବାର୍ୟ; ତୁମ ଭଳି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଟାଳିପାରିବେ ନାହିଁ ।" ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମ ପାଉଁରେ ଏକ କାଉଁ କୀଟ ଖାଇବ; ଏହି ପାଉଁ ଅପାଙ୍ଗ ଓ ବିକୃତ ହେବ ।" ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଯମ ଆତ୍ମସଂୟମ ଓ ତ୍ୟାଗରେ ପୁଷ୍କର ତୀରେ ଫଳ, ଫେନ ଓ ବାୟୁ ଖାଇ ଦୀର୍ଘ ଦସ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ । ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ପଦ୍ମଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ । ଯମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ ଭିକ୍ଷା ମାଗିଲେ—ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ ହେବା, ପିତୃଲୋକର ଅବିନାଶୀ ପଦବୀ, ଓ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ନିର୍ଣ୍ଣୟର ଅଧିକାର । ପଦ୍ମଭୂ ତାଙ୍କୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପଦବୀ ଦେଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ବିବସ୍ୱାନ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କ୍ରୋଧେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ତ୍ୱଷ୍ଟା କୁସୁମ ଭାଷାରେ କହିଲେ, "ତୁମ ତେଜ ଅତ୍ୟଧିକ ଥିଲା, ଯାହା ସଞ୍ଜ୍ଞା ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ । ସେ ଘୋଡ଼ୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମ ଭୟରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଥିଲି । ତୁମେ ଅପରିଚିତ ମନ ନେଇ ଆସିଛ; ତେଣୁ ମୋ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ ।" ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସଞ୍ଜ୍ଞା ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ଗୃହ ଛାଡ଼ି ମାରୁଭୂମିକୁ ଗଲେ ଓ ଘୋଡ଼ୀ ରୂପେ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ । ତ୍ୱଷ୍ଟା କହିଲେ, "ମୋ ଉପରେ ଦୟା କର; ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜ କମେଇ, ତାଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରରେ ରଖିଦେବି । ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରୂପକୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦମୟ କରିଦେବି ।" ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଏହାକୁ ମନୋଭାବ ଦେଲେ । ତାଙ୍କର ତେଜକୁ ବିଭାଜିତ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଜ୍ର ତିଆରି କଲେ । ତ୍ୱଷ୍ଟା ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ଦୈତ୍ୟ ଦାନବ ନାଶକ ଏବଂ ହଜାର କିରଣ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପାଉଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ରହିଗଲା । ସେଠାରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଉଁ ରୂପ ତିଆରି କରେନାହାନ୍ତି; କେହି ଏହା କଲେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, କୁକ୍ଷିପ୍ରାପ୍ତ ଓ କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ହୁଏ । ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାପି କୌଣସି ଭିତ୍ତିଚିତ୍ର କିମ୍ବା ମନ୍ଦିରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଉଁ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ । ଏହା ପରେ, ଆମୃତ୍ୟୁ ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂଲୋକକୁ ଆସିଲେ । ତେଁ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲେ । ସେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ତେବେ ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଅସ୍ତିର ହେଲେ । ତାଙ୍କ ନାକରୁ ଯାହା ନିଷ୍କ୍ରମଣ ହେଲା, ତାହା ଅପରିଚିତ ବୋଲି ଭାବି, ସେଠାରୁ ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଜନ୍ମ ନେଲେ । ନାକ ଚୁଡ଼ାରୁ ଜନ୍ମ ହେଉଥିବାରୁ ସେମାନେ ନାସତ୍ୟ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେବତା ବୋଲି ପରିଚିତ । ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଏହି ଘଟଣା ଜଣାପଡିଲା, ଦେବୀ ସଞ୍ଜ୍ଞା ବଡ଼ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ । ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ । ଏଯାଁ, ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁ ମେରୁ ପର୍ବତରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ତପଉଯ୍ୟାରେ ଶନି ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ; ଯମୁନା ଓ ତାପତୀ ପୁନଃ ନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ । ବିଷ୍ଟି ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱରୂପରେ କାଳ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ମନୁ ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ଦଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ହେଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଇଲା ପ୍ରଥମ, ଯିଏ ପୁତ୍ରୟଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ; ତାପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, କୁଶନାଭ, ଅରିଷ୍ଟ, ଧୃଷ୍ଟ, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, କରୂଷ, ଶର୍ୟାତି, ପୃଷଧ୍ର, ଓ ନାଭାଗ । ସେମାନେ ଦେବ ଓ ମାନବ ଉଭୟ ଥିଲେ । ମନୁ ତାଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ପୁତ୍ର ଇଲାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ପୁନି ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ, ବରଦାତା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ, "ମନୁନନ୍ଦନ, ଯେ କୌଣସି ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହ, ମୁଁ ଦେବି," ବୋଲି କହିଲେ । ତେବେ ମନୁ, କମଳନୟନ, ପଦ୍ମଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ବଂଶର ସମସ୍ତ ଭୂପତି ଧର୍ମରେ ଅନୁବଦ୍ଧ ହେଉନ୍ତୁ । ତୁମ କୃପାରେ ସେମାନେ ସ୍ୱାମୀ ହେଉନ୍ତୁ ।" ବ୍ରହ୍ମା 'ତଥାସ୍ତୁ' ବୋଲି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ।