ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ, ଏପରି ଏକ ଦିନ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ସହର, ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗ ଥିଲା ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଧନ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ପୃଥୁ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରିଥିଲେ, ଲୋକମାନେ କେବଳ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିଲେ। ପୃଥୁଙ୍କ ଶାସନରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଦାନ ଚାହାଁଥିଲେ, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବଳି ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ମହିମା ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି। ଏହିପରି ଦିନରେ, ପୃଥୁଙ୍କ ଦେଖାଶୁଣାରେ ଭୂମି ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ, ସେ 'ପୃଥିବୀ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ହେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଆପଣ ମୋତେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଂଶାବଳୀ କ୍ରମାନୁସାରେ କହନ୍ତୁ, ଏବଂ ସୋମବଂଶ ମଧ୍ୟ କଥା ହେଉ।” ତାହାର ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ପୂର୍ବକାଳରେ କଶ୍ୟପ ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କଠାରୁ ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା। ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ତିନିଜଣ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ—ସଞ୍ଜ୍ଞା, ରାଜ୍ଞୀ ଏବଂ ପ୍ରଭା। ରାଜ୍ଞୀ, ଯିଏ ରୈବତଙ୍କ କନ୍ୟା, ସେ ରେବତଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପ୍ରଭା, ପ୍ରଭାତଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା ତ୍ୱଷ୍ଟା ଏବଂ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହା ସହ ବିବସ୍ୱାନଙ୍କୁ ଯମ ଏବଂ ଯମୁନା, ଏବଂ ଯମଳ ଜୁମଳ ଜନ୍ମ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ଅତ୍ୟଧିକ ତେଜ ଦେଖି ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ବିବସ୍ୱାନ ନିଜ ଦେହରୁ ଏକ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ନିଜ ପରି ଦେହର ରୂପାବଳୀ ଥିବା ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଛାୟା। ସେ ଛାୟାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋର ପତିଙ୍କୁ ସେବା କର। ମୋର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ମାଆ ପରି ମମତା ଦିଅ।” ଛାୟା 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ମନେ କରି, ଦେବତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ। ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଛାୟାଙ୍କୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ବୋଲି ଭାବିଲେ ଏବଂ ସମ୍ମାନ ସହ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ। ଛାୟା ସେଠାରେ ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ମନୁଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ଉପରେ ଭିନ୍ନ କୁଳର ହେବାରୁ 'ସାବର୍ଣ୍ଣି' ନାମ ହେଲା। ଏହା ପରେ ଛାୟା ତାପତୀ ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟାର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛାୟାରୁ ସଞ୍ଜ୍ଞେୟ ନାମକ ଏକ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଛାୟା ତାଙ୍କ ନିଜ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ମନୁଠାରୁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଲେ। ଏହା ଦେଖି ବଡ଼ ମନୁ ଏହି ବ୍ୟବହାର ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯମ ରୋଷରେ ଆସି, ଛାୟାଙ୍କୁ ଧମକ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଦ ଉଠାଇଲେ। ଏହା ଦେଖି ଛାୟା ଯମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମର ଏହି ପାଦ କୀଟରେ ପିଡ଼ିତ ହେଉ, ରକ୍ତ ଏବଂ ପୁୟ ଝରୁ।” ଯମ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଶାପରେ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦେବ, ମୋତେ ମାଆ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଶାପ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ କେବଳ ଏକଥର ପାଦ ଉଠାଇଥିଲି, ମନୁ ମୋତେ ରୋକିଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ଏହି ଶାପ ଦେଲେ। ସେ ଆମ ସତ୍ୟ ମାଆ ନୁହଁନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ସମାନ ନୁହଁ।” ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କ'ଣ କରିପାରିବି? ସୁଖ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ। କର୍ମର ଶୃଂଖଳା ଅଟଳ। ତୁମ ପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ରୁହିପାରିବେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟମାନେ କଣ କରିବେ?” ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ, “ତୁମ ପାଦରେ କଉଁଠି ଏକ କୀଟ ଖାଇବ, ଏହି ପାଦ ଲଙ୍ଗଡ଼ା ଏବଂ ବିକୃତ ହେବ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଯମ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ପୁଷ୍କର ତୀରେ ଅନାସକ୍ତ ହୋଇ ଫଳ, ଝାଗ, ଓ ବାୟୁ ଭୋଜନ କରି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପଦ୍ମଭୂ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଦେଲେ। ଯମ ଏଠାରେ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ପଦ, ପିତୃଲୋକର ଅବ୍ୟୟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଅଧିକାର ଚାହିଲେ। ପଦ୍ମଭୂ ତାଙ୍କୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଧିକାର ଦେଇ ଶୁଭାଶୀଷ୍ଟି କଲେ। ଏହାପରେ, ବିବସ୍ୱାନ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ କଥା କହିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟା ସନ୍ତୋଷ ଭାବେ କହିଲେ, "ତୁମର ତେଜ ଅତ୍ୟଧିକ ଥିଲା, ସଞ୍ଜ୍ଞା ସେଥିପାଇଁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମ ଭୟରେ ତାଙ୍କୁ ରଖିଥିଲି।" "ତୁମେ ଏଠାକୁ ଅଜ୍ଞାତ ମନେ ଆସିଛ, ତେଣୁ ମୋ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ।" ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ସଞ୍ଜ୍ଞା ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ଗୃହ ଛାଡ଼ି ମାରୁଭୂମିକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି ଭୂମିରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟା କହିଲେ, "ଯଦି ମୁଁ ତୁମ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କର। ମୁଁ ତୁମର ତେଜ ହଟାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଏକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ରଖିଦେବି। ତୁମର ରୂପକୁ ଜଗତର ଆନନ୍ଦର କାରଣ କରିଦେବି।" ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତାରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ତେଜକୁ ଅଲଗା କଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଵଜ୍ର ତିଆରି କଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟା ଏକ ଅପୂର୍ବ ଦେହ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବଙ୍କ ବିନାଶକ ଏବଂ ହଜାର ରେଖାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପାଦ ବିଶେଷ ଭାବେ ଥିଲା। ଏହାପରେ କେହି ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଦ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ, ଆଜି ମଧ୍ୟ କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଦର ମୂର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ଛବି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ଯେଉଁଠି ଏହା କରାଯାଏ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, ନିନ୍ଦିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚେ, କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ହୁଏ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖିତ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ। ଏହିକାରଣରୁ, ଯିଏ ଧର୍ମ, କାମ କିମ୍ବା ଅର୍ଥ ଚାହେ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଦର ମୂର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ଛବି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ଏହାପରେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅମରମାନଙ୍କ ରାଜା, ପୃଥିବୀରେ ଆସିଲେ। ସେ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କଲେ। ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ଭୟ ଓ ଶଙ୍କାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।