ଏକ ସମୟର କଥା, ଅପାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ପୃଥୁ ଭୂମି ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ଧନୁ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଭୂମିକୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଭେଦିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । ତେବେ ଭୂମି ଗୋମାତା ରୂପେ ଧରି ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ । ପୃଥୁ ଧନୁ-ବାଣ ନେଇ ଭୂମିକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ପଛୁ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ଭୂମି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଦଉଁ ଦେଇ, "ମୁଁ କଣ କରିବି?" ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ପୃଥୁ ଭୂମିକୁ କହିଲେ, "ହେ ଶିଳା ଶିଳ୍ପା, ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ—ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଦେଇଦିଅ।" ଭୂମି ସମ୍ମତି ଦେଇ, "ଏହିପରି ହେବ," ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ତାପରେ ରାଜା ପୃଥୁ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ ମନୁଙ୍କୁ ମଝିଆ ରୂପେ ରଖି ନିଜ ହାତରେ ଦୁହିଲେ । ଏହି ଦୁଧ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆହାର ହେଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ । ଏହାପରେ ଋଷିମାନେ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ ମଝିଆ ରୂପେ ସୋମକୁ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ କରିଲେ । ବୃହସ୍ପତି ଦୁହିବାକୁ ଆସିଲେ, ଦୁଧର ପାତ୍ର ଭେଦ ହେଲା, ଏବଂ ଦୁଧର ମୂଲ୍ୟ ହେଲା ତପସ୍ୟା । ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ମରୁତ ଦୁହିବାକୁ ଆସିଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ମଝିଆ ହେଲେ, ଦୁଧ ହେଲା ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହର ଭରା । ଦେବମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର ସୁନା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଚାନ୍ଦି ହେଲା । ଅନ୍ତକ ଦୁହିବାକୁ ଆସିଲେ, ମଝିଆ ହେଲେ ଯମ, ଦୁଧର ମୂଲ୍ୟ ହେଲା ସ୍ୱଧା । ନାଗମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର ଏକ ଗହ୍ୱର ହେଲା, ଟକ୍ଷକ ମଝିଆ ହେଲେ । ଏହିପରି ଦୁଧ ବିଷ ହେଲା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୁହିବାକୁ ଆସିଲେ । ଅସୁରମାନେ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ଲୋହର ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିଲେ । ଅସୁରମାନେ ପାଇଁ ମାୟା ପାତ୍ର ହେଲା, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ବିରୋଚନ ମଝିଆ ହେଲେ । ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଦୁହିବାକୁ ଆସିଲେ, ମାୟା ଦୁଧ ହେଲା । ଯକ୍ଷମାନେ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ଗୁପ୍ତ ଧନ ଚାହିଲେ, ବିଶ୍ୱବାସୁ ମଝିଆ ହେଲେ, ମଣି ଦୁଧର ପାତ୍ର ହେଲା । ପ୍ରେତ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ଦୁଧ ହେଲା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବି । ସୁମାଲି ଦୁହିବାକୁ ଆସିଲେ, ଚାନ୍ଦି ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁହିଲେ । ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ଚିତ୍ରରଥ ମଝିଆ ହେଲେ, ଦୁଧ ହେଲା ମାଳତୀ ପତ୍ରରେ ସୁଗନ୍ଧ । ଡୋଘ୍ଧା, ଯିଏ ଅଥର୍ବବେଦର ଅଧିପତି, ପାହାଡ଼ମାନେ ମଝିଆ ଭାବେ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମଣି ଦୁଧର ଫଳ ହେଲା । ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଦୁହିଲେ, ହିମବତ୍ ମଝିଆ ହେଲେ, ଦୁଧ ହେଲା ଦିବ୍ୟ ଔଷଧି । ଗଛମାନେ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ପାଳାଶ ପତ୍ର ପାତ୍ର ଭାବେ ଦୁହିଲେ, ସାଳ ଗଛ ଦୁହିବାକୁ ଆସିଲେ । ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛ ମଝିଆ ହେଲେ, ଏହିପରି ଭୂମିକୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜନ ଏମିତି ଦୁହିଲେ । ପୃଥୁ ରାଜ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ଦୀର୍ଘ, ଧନ, ଶୁଭା ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ରହିଥାଏ । ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଦରିଦ୍ରତା, ପାପ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ନାହିଁ । ପୃଥୁ ଶାସନ କରିବା ସମୟରେ ଦୁଃଖ, ବିପଦ, ଆଘାତ ନାହିଁ, ଲୋକ ମେଳା ଓ ଶୁଭ୍ର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ମାନେ ଦୂର କରି ଭୂମିକୁ ସମତଳ କରିଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ । ସେ ସମୟରେ କୌଣସି ନଗର, ଗ୍ରାମ, କିମ୍ବା କିଲା ନଥିଲା; କୌଣସି ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ନଥିଲେ; ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଧନ ବିଜ୍ଞାନର ଆଦର ନାହିଁ । ପୃଥୁ ରାଜ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଲୋକ ଧର୍ମକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ । ଦୁହିବା ପାତ୍ର ଓ ଦୁଧର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି । ଯାହାକୁ ଯେଉଁପରି ଚାହିଁଲେ, ସେଉଁଠି ଦେବା ହୋଇଥିଲା; ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ମହିମା ତୁମକୁ ମୁଁ କହିଛି । ଭୂମି ପୃଥୁଙ୍କ ଜଣା ହେବାରୁ, ତିନି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସରି, ଶିକ୍ଷିତମାନେ ଭୂମିକୁ "ପୃଥିବୀ" ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଉପାଖ୍ୟାନ ପରେ, ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଲେ, "ମୋତେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଂଶାବଳୀ ଏବଂ ସୋମବଂଶର ବିବରଣୀ କହ ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, "ପୂର୍ବରୁ କଶ୍ୟପ ଓ ଅଦିତିଙ୍କୁ ଭୁଲି ଭଗବାନ ବିବସ୍ୱାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ତାଙ୍କର ତିନି ଜଣୀ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ—ସଂଜ୍ଞା, ରାଜ୍ଞୀ ଓ ପ୍ରଭା । ରାଜ୍ଞୀ, ରୈବତଙ୍କ କନ୍ୟା, ରେବତ କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ପ୍ରଭା, ପ୍ରଭାତ କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସଂଜ୍ଞା, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଓ ମନୁ କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଯମ ଓ ଯମୁନା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯମଲ ଜୁମ୍ଳା ଜନ୍ମ ନେଲେ । ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ତେଜ ଅସହ୍ୟ ହେବାରୁ ସେମାନେ ନିଜ ରୂପ ବଦଳାଇଲେ । ବିବସ୍ୱାନ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ତ୍ୱଚ୍ଛୟା ନାମକ ନାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ । ସେ ଚାୟାଠାରେ କହିଲେ, "ଚାୟା, ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସେବନ କର, ମୋ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ମାତୃସ୍ନେହରେ ରକ୍ଷା କର ।" ଚାୟା "ଏହିପରି ହେବ" ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କୁ ମିଳିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଦେବତା ଭାବିଲେ ଯେ, "ଏହି ସଂଜ୍ଞା," ଏବଂ ସମ୍ମାନରେ ଚାୟା ସହିତ ସଂଯୋଗ କଲେ । ଚାୟା ସାବର୍ଣି ମନୁ କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ମନୁଙ୍କ ରୂପରେ ଥିଲେ । ଶ୍ରେଣୀର ସମାନତା ଦ୍ୱାରା ସେ ସାବର୍ଣି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ । ପରେ ତାଳିକା ଅନୁସାରେ ତପତୀ ଓ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରର କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଚାୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂଜ୍ଞେୟ ନାମକ ପୁତ୍ର କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଚାୟା ନିଜ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଲେ । ବଡ଼ ମନୁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବି ଖିନ୍ନ ହେଲେ । ଯମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଚାୟାକୁ ଭୟ ଦେଲେ, ନିଜ ଦାହିଁ ପାଉଁ ଉଠାଇଲେ । ଚାୟା ଯମକୁ ଶାପ ଦେଇ କହିଲେ, "ତୁମର ଏହି ପାଉଁ କୀଟା ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହେଉ, ଏବଂ ଏହି ପାଉଁରୁ ପୁସ ଓ ରକ୍ତ ଝରୁ।" ଯମ ଏହି ଶାପରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଦେବ, ମୋତେ ମାତା ଅନ୍ୟାୟରେ ଶାପ ଦେଇଛନ୍ତି ।" "ମୁଁ ଶିଶୁ ଭାବରେ କେବଳ ଏକଥର ପାଉଁ ଉଠାଇଥିଲି; ମନୁ ମୋତେ ରୋକିଥିଲେ, ତଥାପି ମାତା ଏହି ଶାପ ଦେଲେ ।" "ସେ ଆମ ପ୍ରକୃତ ମାତା ନୁହଁନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହ ସମାନ ନୁହଁ।" ଦେବତା ଯମକୁ କହିଲେ, "ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?" "ସୁଖ ପାଇଁ କିଏ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ? କିମ୍ବା, ଏହି କର୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳା; ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛ, ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଏହା ଟାଳିପାରିବେ?