ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଦିନ ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ—“ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ‘ଭୂମି’ ବୋଲି କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? ତାଙ୍କୁ ‘ଗୌରୀ’ କେଉଁଠୁ ଡାଉଛନ୍ତି? ଏହି ନାମର କାରଣ କ’ଣ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ—ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏକ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଅଙ୍ଗ। ସେ ମୃତ୍ୟୁର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସୁନ୍ଦର ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଭେନ। ଭେନ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଅଧର୍ମିକ ଓ କାମାସକ୍ତ ଥିଲା। ସେ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀମାନୋଁକୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ ଓ ଅନେକ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏହି ଅଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି, ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କୌଣସି ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ରୁଷିମାନେ, ରାଜାଙ୍କ ଭୟରେ, ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ ହତ୍ୟା କରିଦେଲେ। ଏହା ପରେ, ପାପଶୂନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭେନଙ୍କ ଦେହକୁ ମଥନ କଲେ। ଏହି ମଥନରୁ ମ୍ଲେଛ ଜାତିର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା। ମାଆଙ୍କ ଅଂଶରୁ କାଜଳ ପରି କଳା ଦେହି ଜୀବମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ଓ ବାପାଙ୍କ ଅଂଶର ସଂଯୋଗରେ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତରୁ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧନୁଷ, ବାଣ, ଗଦାଧାରୀ, ମଣିମୟ କବଚ ଓ କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ। ସେହି ପୁଅଙ୍କୁ ‘ପୃଥୁ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯିଏ ମୂଳତଃ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ, ଓ ସେ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ପୃଥୁ ସମସ୍ତ ଭୂମଣ୍ଡଳର ଅଧିପତି ହେଲେ। ତେଣୁ ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଭୂମି ଉପରେ କୌଣସି ଯଜ୍ଞ, ଅନୁଷ୍ଠାନ ନାହିଁ, ଧର୍ମ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଛିଦ୍ର କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ତାହା ଦେଖି, ପୃଥିବୀ ଗାୟର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ଭାଗିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପୃଥୁ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଧାଉଥିଲେ। ଅନ୍ତେ, ଭୂମି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଦାଁଡି, ‘ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?’ ବୋଲି ପଚାରିଲେ। ପୃଥୁ କହିଲେ, “ହେ ଶୁଭେ, ଚଳ-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ତାହା ତୁମେ ଦିଅ।” ଭୂମି କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ତୁ,” ଏବଂ ସେ ରାଜା ନିଜ ହାତରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂବ ମନୁଙ୍କୁ ବଛ୍ଛା କରି ଦୁଧ ଦୋହିଲେ। ସେହି ଦୁଧ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ମିଳିଲା। ପରେ, ଋଷିମାନେ ଦୁଧ ଦୋହିଲେ, ସୋମ ଏଠାରେ ବଛ୍ଛା ହେଲେ। ବୃହସ୍ପତି ଦୁଧ ଦୋହିଲେ, ପାତ୍ର ହେଲା ବେଦ, ଦୁଧ ହେଲା ତପସ୍ୟାର ସାର। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଧ ଦୋହିଲେ, ମାରୁତ ଦୋହିବାଳା ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ବଛ୍ଛା ହେଲେ, ଦୁଧ ହେଲା ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ। ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁନାର ପାତ୍ର ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଚାନ୍ଦିର ପାତ୍ର ଥିଲା। ଅନ୍ତକ ଦୁଧ ଦୋହିଲେ, ବଛ୍ଛା ହେଲେ ଯମ, ଦୁଧ ହେଲା ସ୍ୱଧା। ନାଗମାନେ ପାଇଁ ଗହ୍ୱର ପାତ୍ର ଓ ତକ୍ଷକ ବଛ୍ଛା ହେଲେ। ତାହାପରେ ବିଷ ଦୁଧ ହେଲା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୁଧ ଦୋହିଲେ। ଅସୁରମାନେ ଲୋହ ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ ଦୋହିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ପୀଡା ଦେଉଥିବା ଦୁଧ ମିଳିଲା। ମାୟା ଅସୁରମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ବିରୋଚନ ବଛ୍ଛା, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଦୁଧ ଦୋହିଲେ, ଏଠାରୁ ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଯକ୍ଷମାନେ ଗୁପ୍ତ ଧନ ପାଇଁ ଭୂମିକୁ ଦୁଧ ଦୋହିଲେ, ବଛ୍ଛା ହେଲେ ବିଶ୍ୱାବାସୁ ଓ ମଣି ଥିଲା ପାତ୍ର। ପ୍ରେତ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚର୍ବି ଓ ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତ ଦୁଧ ଭାବେ ଦୋହିଲେ, ସୁମାଳି ଦୁଧ ଦୋହିଲେ, ପାତ୍ର ଚାନ୍ଦିର ଏବଂ ବଛ୍ଛା ମଧ୍ୟ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ମିଶି ଭୂମିକୁ ଦୁଧ ଦୋହିଲେ, ବଛ୍ଛା ହେଲେ ଚିତ୍ରରଥ, ଏବଂ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଗନ୍ଧ ସଂଗ୍ରହ କଲେ। ଡୋଘ୍ଧା, ଯିଏ ଅଥର୍ବବେଦର ପଣ୍ଡିତ, ପାହାଡ଼ମାନେ ବଛ୍ଛା ହେଲେ, ଭୂମିକୁ ଦୁଧ ଦୋହି ମୂଳ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ନେଇଲେ। ମେରୁ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଔଷଧ ଦୋହାଯିବା ସମୟରେ ହିମବତ ବଛ୍ଛା ଓ ପାତ୍ର ପାଥରର ଥିଲା। ଗଛମାନେ ପାଇଁ ତାଳପତ୍ର ପାତ୍ର ଓ ଶାଲ ଦୁଧ ଦୋହିଲେ। ପ୍ଲକ୍ଷ ପରେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଓ ଗଛମାନେ ପାଇଁ ବଛ୍ଛା ହେଲେ। ଏଭଳି, ଯେଉଁଠି ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ଦୁଧ ଦୋହିଲେ। ପୃଥୁ ରାଜ୍ୟ କରିଥିବା ବେଳେ ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନୀ ଓ ସୁଖୀ ଥିଲେ; କୌଣସି ଦୁଃଖ, ଦରିଦ୍ରତା, ରୋଗ କିମ୍ବା ପାପ ନଥିଲା। ସେ ରାଜ୍ୟ କରିଥିବା ସମୟରେ କୌଣସି ବିପଦ, ଆଘାତ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ନଥିଲା, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ଥିଲେ। ପୃଥୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରବଳ ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା ପର୍ବତମାନୋଁକୁ ଦୂରେ ହଟାଇ ଭୂମିକୁ ସମତଳ କଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ସେହି ସମୟରେ କୌଣସି ସହର, ଗ୍ରାମ, କିଲ୍ଲା କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଲୋକ ନଥିଲେ; ଦୁଃଖ ନଥିଲା, ଧନବିଜ୍ଞାନର ମୂଲ୍ୟ ନଥିଲା। ପୃଥୁ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଲୋକମାନେ କେବଳ ଧର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲେ। ତୁମେ ଯେଉଁ ପାତ୍ର ଓ ଦୁଧ ବିଷୟରେ ପଚାରିଥିଲ, ମୁଁ ସେ ସବୁ କହିଦେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ଯେଉଁଟି ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ, ସେହିଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ମିଳିଲା। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଭୂମି ପୃଥୁଙ୍କ କନ୍ୟା ହେବାରୁ ଓ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସରଣ କରିବାରୁ, ତିନି ‘ପୃଥିବୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏଠାରେ, ଭୀଷ୍ମ ପୁନି ପଚାରିଲେ—“ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଂଶାବଳୀ ଏବଂ ସୋମବଂଶ କ୍ରମାନୁସାରେ କହନ୍ତୁ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ପୂର୍ବେ କଶ୍ୟପ ଓ ଅଦିତିଙ୍କଠାରୁ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ତିନି ଜଣେ ରାନୀ ଥିଲେ—ସଞ୍ଜ୍ଞା, ରାଜ୍ଞୀ ଓ ପ୍ରଭା। ରାଜ୍ଞୀ, ଯିଏ ରୈବତଙ୍କ କନ୍ୟା, ରେବତଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ପ୍ରଭା, ପ୍ରଭାତଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଲେ; ସଞ୍ଜ୍ଞା, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହିଠାରୁ ଯମ ଓ ଯମୁନା, ଯମଳ ଜଡ଼ା ଜନ୍ମିଲେ। ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ସହିପାରିଲେନି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ। ବିବସ୍ୱାନ ନିଜ ଦେହରୁ ଏକ ଦୋଷରହିତ, ନିଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜନାନୀ ତିଆରି କଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଚାୟା, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କୃତିମୟ। ସେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଁଡି, “ଚାୟା, ତୁମେ ମୋ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସେବା କର,” ବୋଲି କହିଲେ।