ତାମସ ମନୁଙ୍କର ଦଶ ପୁଅ ସନ୍ତାନ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି କଲେ । ଏହିପରେ, ପଞ୍ଚମ ମନୁ ରୈବତଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ଏହି ସମୟରେ ଦେବବାହୁ, ସୁବାହୁ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଋଷି ସମୟ, ହିରଣ୍ୟରୋମା, ସପ୍ତାଶ୍ୱ—ଏହି ସାତି ମହାର୍ଷି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି । ଦେବତାମାନେ ଭୂତରାଜା ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତିମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି—ଅବଶ, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ, ବୀତିମାନ୍, ହବ୍ୟପ, କପି, ମୁକ୍ତ, ନିରୁତ୍ସୁକ, ସତ୍ଵ, ନିର୍ମୋହ, ପ୍ରକାଶକ—ଏହି ଦଶଜଣ ରୈବତଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ, ବୀରତା ଓ ଶକ୍ତିରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ । ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଭୃଗୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜ, ସହିଷ୍ଣୁ, ନାରଦ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ଏବଂ କୃତି—ଏହି ସାତି ମହାର୍ଷି ସାପ୍ତର୍ଷି ରୂପେ ପରିଚିତ । ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବତାମାନେ 'ଲେଖା' ନାମରେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ; ବିଭବ ଏବଂ ପୃଥକ୍ଚାନୁ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପଞ୍ଚମ ଦେବଗଣ ଥିଲେ; ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଦଶ ପୁଅ, ରୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବଂଶରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି । ଏବେ ସପ୍ତମ, ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ୱନ୍ତର 'ବୈବସ୍ୱତ' ବିଷୟରେ କହିବି—ଏଠିରେ ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଯୋଗୀ, ବଳଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଏବଂ ଜମଦଗ୍ନି—ଏହି ସାତି ମହାର୍ଷି ବର୍ତ୍ତମାନ ସାପ୍ତର୍ଷି ଭାବେ ପରିଚିତ । ସେମାନେ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରି, ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଏବେ ଆସନ୍ତା ସାବର୍ଣି ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳ ବିଷୟରେ କହିବି । ଅଶ୍ୱଥାମାନ୍, ଶରଦ୍ୱାନ୍, କୌଶିକ, ଗାଳବ, ଶତାନନ୍ଦ, କାଶ୍ୟପ, ଓ ରାମ—ଏହି ସାତି ଋଷି ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି । ଧୃତି, ବରୀୟାନ୍, ଯବସୁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଧୃତି (ପୁନଃ), ବରିଷ୍ଣୁବୀର୍ୟ, ସୁମତି, ବସୁ, ଶୁକ୍ର—ଏହିମାନେ ଆସନ୍ତା ମନୁ ଅର୍କ ସାବର୍ଣିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଘୋଷିତ । ରୌଚ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମନୁ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ରୁଚି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅ ରୌଚ୍ୟା ନାମରେ ଜନ୍ମିବେ; ଭୂତିଙ୍କ ପୁଅ ମନୁ 'ଭୌତ୍ୟା' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେବେ । ଏହିପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ମେରୁସାବର୍ଣି ମନୁ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଋଭୁ, ଋତୁଧାମା, ବିଶ୍ୱକ୍ଷେଣ ମଧ୍ୟ ମନୁ ଭାବେ ପରିଚିତ । ଏପରି ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ମନୁମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏମିତି କରି ଏହା ହଜାର ଯୁଗ ଧରି ଚାଲିଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ କଳ୍ପାନ୍ତେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଲୟ ଲଭନ୍ତି । ଏହି ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି; ଶେଷରେ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହିପରେ ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ: "ପୂର୍ବକାଳରେ ଅନେକ ରାଜାମାନେ ଭୂମିର ଭୋଗ କରିଥିଲେ; ଏହି ରାଜାମାନେ ଚାଲିଗଲେ ପରେ, ଏହି ଭୂମି କାହାଙ୍କ ହେଲା? ଏବଂ ଏହି ଭୂମିକୁ 'ଭୂମି' ଓ 'ଗୌରୀ' କାହିଁକି କୁହାଯାଏ?" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ ଏକ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଅଙ୍ଗ; ସେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୁରୂପ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ ଭେନ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅଧର୍ମପରାୟଣ ରାଜା ଥିଲେ । ସେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ । ସେ ନିଜେ ମାନ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଲୋକକଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । କିନ୍ତୁ ସେ ନ ମାନିଲେ, ତେଣୁ ଭୟଭୀତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଶାପରେ ତାଙ୍କୁ ହତ କଲେ । ଏହାପରେ, ନିର୍ମଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ମଥନ କଲେ; ଏହି ମଥନରୁ ମ୍ଲେଛ ଜାତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ମାତୃଙ୍କ ଅଂଶରୁ କଜଳ ମতো କଳା ଦେହୀ ଜନ୍ମିଲେ; ପିତୃଙ୍କ ସହିତ ମିଶି, ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମିଲେ । ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତରୁ ଧନୁଷ-ବାଣ, ଗଦାଧାରୀ, ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମୟ, ମୁକୁଟ ଓ କଙ୍କଣଧାରୀ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ । ସେ 'ପୃଥୁ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଂଶବାପ୍ତ ଥିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ, ସେ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ହେଲେ । ତିନି ଦେଖିଲେ ଭୂମିରେ ନ କୌଣସି ଯଜ୍ଞ, ନ ଧର୍ମ ରହିଛି । ତେଣୁ, ଅପାର ପ୍ରତାପୀ ପୃଥୁ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ଭୂମିକୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଭେଦିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ତେବେ, ଭୂମି ଗାଈ ରୂପେ ଧାଉଁଥିବାରେ, ପୃଥୁ ଧନୁଷ-ବାଣ ନେଇ ତାଙ୍କ ପଛରୁ ଧାଉଥିଲେ । ତାପରେ, ଭୂମି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଦଢ଼ି, ପଚାରିଲେ—"ମୁଁ କ'ଣ କରିବି?" ପୃଥୁ କହିଲେ—"ହେ ସାଧ୍ବୀ, ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଦେଅ ।" ଭୂମି କହିଲେ—"ଏହିପରି ହେଉ," ଏବଂ ସ୍ଵାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କୁ ବଛା କରି, ପୃଥୁ ନିଜ ହାତରେ ଭୂମିକୁ ଦୋହନ କଲେ । ଏହି ଦୁଧ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବିକା ହେଲା । ପରେ, ଋଷିମାନେ ଭୂମିକୁ ଦୋହନ କଲେ, ସୋମକୁ ବଛା କଲେ । ବୃହସ୍ପତି ଦୋହନକାରୀ, ପାତ୍ର ବେଦ, ଏବଂ ଦୁଧ ତପସ୍ୟା ହେଲା । ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଦୋହନ କଲେ, ମାରୁତକୁ ଦୋହନକାରୀ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ବଛା ହେଲେ, ଦୁଧ ଶକ୍ତି ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲା; ପାତ୍ର ସୁନାର, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଚାନ୍ଦିର ଥିଲା । ଅନ୍ତକ ଦୋହନକାରୀ, ଯମ ବଛା, ଦୁଧ 'ସ୍ୱଧା' ଥିଲା; ନାଗମାନେ ପାଇଁ ଗହ୍ୱର ପାତ୍ର, ତକ୍ଷକ ବଛା; ଦୁଧ ବିଷ ହେଲା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୋହନକାରୀ । ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଦୋହନ କଲେ, ଲୋହ ପାତ୍ର, ଶତ୍ରୁଦମନ ଦୁ:ଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ମାୟା ପାତ୍ର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ବିରୋଚନ ବଛା, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଦୋହନକାରୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏପରି ଭାବେ, ପୃଥୁଙ୍କ କୃପାରେ ଭୂମି ଚରାଚର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୀବିକା ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ 'ପୃଥିବୀ', 'ଭୂମି', 'ଗୌରୀ' ନାମରେ ବିଶ୍ୱେ ପରିଚିତ କରାଯାଇଛି ।