ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥାରେ, ପୃଥୁ ପ୍ରଥମ ରାଜା ଭୂମିରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ। ସେ ଚାରି ଦିଗରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦିଗପାଳମାନେ ନିୟୁକ୍ତ କଲେ—ଶଂଖପଦକୁ ଦକ୍ଷିଣର ଦିଗପାଳ, ସାକେତୁମନ୍ତକୁ ପଶ୍ଚିମର ଦିଗପାଳ, ଭୁବନାଣ୍ଡଗର୍ଭକୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦିଗପାଳ, ଏବଂ ହିରଣ୍ୟରୋମାଣା, ମେଘମାନଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଉତ୍ତରର ଦିଗପାଳ ହେଲେ। ଏହି ଦିଗପାଳମାନେ ଏଯାଁ ସଧା ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଚାରି ଦିଗପାଳଙ୍କ ସହିତ, ପୃଥୁ ଭୂମିରେ ପ୍ରଥମ ରାଜା ଭାବରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲା, ଏବଂ ସେଥିରେ ଭୂମିର ରାଜା ଭାବରେ ଭାଇବସ୍ୱତାକୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରାଗଲା। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହେଲାପରେ ଏବଂ ଭାଇବସ୍ୱତା ମନ୍ବନ୍ତର ପুনରାରମ୍ଭ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପୁତ୍ର, ଚିହ୍ନିତ ଲକ୍ଷଣସମୂହରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ଚଳନ ଏବଂ ଅଚଳନ ଜୀବର ନାୟକ ହେଲେ। ତାପରେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ: “ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଏବେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର, ମନୁମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, କଲ୍ପର ମାପ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ସାର ଶୁଣ। ଏକାଗ୍ରତା ଏବଂ ସ୍୫ଚ୍ଛ ହୃଦୟରେ ଶୁଣ, ହେ କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ: ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ ‘ୟାମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ସପ୍ତଋଷି—ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏବଂ ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଆଗ୍ନିବାହୁ, ବିଭୁ, ସବନ ଥିଲେ। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଭବ୍ୟ, ମେଧା, ମେଧାତିଥି, ଵସୁ—ଏହି ଦଶଜନ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କର ସନ୍ତାନ ହେଇ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତତି ବଢ଼ାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରଳୟ ଶେଷ କରି, ସେମାନେ ପରମ ପଦ ଉପଲବ୍ଧ କଲେ। ଏହିଭଳି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି; ଏବେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସୁଛି। ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କର ଚାରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ନଭୋନଭ, ପ୍ରଭୃତି, ଭାବନ, କୀର୍ତିବର୍ଧନ। ଦତ୍ତ, ଅଗ୍ନି, ଚ୍ୟବନ, ସ୍ତମ୍ଭ, ପ୍ରାଣ, କଶ୍ୟପ, ଅର୍ୱା ବୃହସ୍ପତି—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ହେଲେ। ସେଥିରେ, ଦେବମାନେ ‘ତୁଷିତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ—ହବୀନ୍ଦ୍ର, ସୁକୃତ, ମୂର୍ତି, ଆପ, ଜ୍ୟୋତିରଥ। ଏହି ସମୟରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର ସପ୍ତ ପୁତ୍ର ଉତ୍ତତି କରିଥିଲେ। ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି; ଏବେ ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର। ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଉତ୍ତମ ନାମକ ମନୁଙ୍କର ଦଶ ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ଇଷ, ଉର୍ଜ, ତନୂଜ, ଶୁଚି, ଶୁକ୍ର, ମଧୁ, ମାଧବ, ନଭସି, ନଭସ, ସହ, ସହସ୍ୟ। ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କର ଉତ୍ତତି ବଢ଼ାଇଲେ। ଦେବମାନେ ‘ଭାନବ’ ଏବଂ ସପ୍ତଋଷି ଉର୍ଜାସ୍ ରୂପେ ପରିଚିତ। କୌକଭିଣ୍ଡି, କୁତୁଣ୍ଡ, ଦାଳଭ୍ୟ, ଶଂଖ, ପ୍ରବାହିତ, ମିତି, ସମ୍ମିତି—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଯୋଗରେ ବଢ଼ିଲେ। ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତର, ଯାହା ‘ତାମସ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହିପରି: କପି, ପୃଥୁ, ଅଗ୍ନି, ଅକପି, କବି, ଜନ୍ୟଧାମନ, ଔନୌ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ନାମରେ ପରିଚିତ। ଦେବମାନେ ‘ସାଧ୍ୟ’ ରୂପେ ଥିଲେ। ତାମସ ମନୁଙ୍କର ଦଶ ପୁତ୍ର—ଅକଳ୍ମଷ, ତପୋଧନ୍ୱିନ, ତପୋମୂଳ, ତପୋଧନ, ତପୋରାଶି, ତପସ୍ୟା, ସୁତପସ୍ୟା, ପରଂତପ—ଏହିମାନେ ଉତ୍ତତି ବଢ଼ାଇଲେ। ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତର, ରୈବତ ନାମକ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳ ମଧ୍ୟରେ, ଦେବବାହୁ, ସୁବାହୁ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ସମୟ ଋଷି, ହିରଣ୍ୟରୋମ, ସପ୍ତାଶ୍ୱ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ। ଦେବମାନେ ‘ଭୂତରାଜ’ ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ରୂପେ ପରିଚିତ—ଅବଶ, ତତ୍ୱଦର୍ଶିନ, ବୀତିମାନ, ହବ୍ୟପ, କପି, ମୁକ୍ତ, ନିରୁତ୍ସୁକ, ସତ୍ୱ, ନିର୍ମୋହ, ପ୍ରକାଶକ। ଏହି ଦଶ ପୁତ୍ର ଧର୍ମ, ବୀରତା, ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ତତି ବଢ଼ାଇଲେ। ଛଠ ମନ୍ବନ୍ତର, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ଦେବମାନେ ‘ଲେଖା’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ବିଭବ ଏବଂ ପୃଥକ୍ଚାନୁ ଦେବଲୋକର ବାସିନ୍ଦା। ଏହି ଅନ୍ତରାଳରେ ଦେବମାନେ ପଞ୍ଚମ ଦଳ ହେଲେ; ରୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦଶ ପୁତ୍ର ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କର ଉତ୍ତତି କଲେ। ପୂର୍ବରୁ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଥିବା ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଉତ୍ତତି ଓ ଚାକ୍ଷୁଷ ଅନ୍ତରାଳ ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତର, ଯାହା ‘ଭାଇବସ୍ୱତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏଠାରେ ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଜମଦଗ୍ନି—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ମହାନ ଋଷି। ସେମାନେ ଧର୍ମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରି, ପରମ ପଦ ଉପଲବ୍ଧ କରନ୍ତି। ଭବିଷ୍ୟତ ସାବର୍ଣି ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମାନ, ଶରଦ୍ୱାନ, କୌଶିକ, ଗାଲବ, ଶତାନନ୍ଦ, କାଶ୍ୟପ, ରାମ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ପରିଚିତ। ଧୃତି, ବରୀୟାନ, ଯବସୁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଧୃତି, ବରିଷ୍ଣୁବୀର୍ୟ, ସୁମତି, ବସୁ, ଶୁକ୍ର—ଏହିମାନେ ଭବିଷ୍ୟତ ମନୁ ଅର୍କ ସାବର୍ଣିଙ୍କର ପୁତ୍ର। ରୌଚ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ରୁଚି, ଜଗତର ନାୟକ, ରୌଚ୍ୟା ନାମକ ପୁତ୍ର ପାଇବେ; ଭୂତିଙ୍କର ପୁତ୍ର ମନୁ ‘ଭୌତ୍ୟା’ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେବେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ମେରୁସାବର୍ଣି ମନୁ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଋଭୁ, ଋତୁଧାମା, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ ମଧ୍ୟ ମନୁ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ମନୁମାନଙ୍କ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ସମସ୍ତ ଚଳନ ଏବଂ ଅଚଳନ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ କଲ୍ପ ଶେଷରେ, ପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି। ଏହି ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁନଃପୁନ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ତାପରେ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: “ଶୁଣାଯାଉଛି ଯେ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଭୂମି ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ ହୋଇଥିଲା; ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜା ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ, ଏବେ ଭୂମି କାହାର?