ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ପାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ମାରୁତ ହେଲେ; ସେମାନେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୀଷ୍ମ ମହାରାଜ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତାରରେ କହିଛନ୍ତି; ବର୍ତ୍ତମାନ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଶାସକ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।” ତେବେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ, “ପୃଥୁ ମହାରାଜ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହେବା ପରେ, ସେ ସୋମକୁ ଉଦ୍ଭିଦ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଓ ତପସ୍ୟାର ଅଧିପତି କଲେ। ସେ ବରୁଣକୁ ଜଳର ଅଧିପତି, ବୈଶ୍ରବଣକୁ ଧନ ଓ ରାଜାମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣଗର୍ଭକୁ ତାରା, ପୁରୋହିତ, ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଲତାମାନଙ୍କର ଅଧିପତି କଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଅଗ୍ନିକୁ ବସୁମାନେ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଦକ୍ଷକୁ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଏବଂ ଶକ୍ରକୁ ମାରୁତମାନଙ୍କର ଅଧିପତି କଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦକୁ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଯମକୁ ପିତୃମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଶୂଳପାଣିକୁ ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, ପଶୁ, ପ୍ରେତ, ଯକ୍ଷ ଓ ବେତାଳମାନଙ୍କର ଅଧିପତି କଲେ। ସେ ପ୍ରସ୍ଥ ଶିତଳ ପର୍ବତକୁ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ସମୁଦ୍ରକୁ ନଦୀମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଏବଂ ଚିତ୍ରରଥକୁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ଅଧିପତି କଲେ। ବାସୁକିଙ୍କୁ ନାଗମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ତକ୍ଷକକୁ ସର୍ପମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଏବଂ ଏୟାରାବତକୁ ହସ୍ତୀମାନଙ୍କ ଓ ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁଙ୍କର ଅଧିପତି କଲେ। ସୁପର୍ଣ୍ଣକୁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସ୍ କୁ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ରାଜା, ସିଂହକୁ ପଶୁମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ବୃଷଭକୁ ଗାୟମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଏବଂ ପ୍ଲକ୍ଷକୁ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ଅଧିପତି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଅଧିପତି ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ କଲେ, ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ପୂର୍ବ ଦିଗର ରକ୍ଷକ ସୁବର୍ମାଣ ଓ ଅରାତିକେତୁ ନାମରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ। ଶଂଖପଦ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଧିପତି, ସକେତୁମାନ୍ତ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଅଧିପତି, ଏବଂ ଭୁବନାଣ୍ଡଗର୍ଭ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଅଧିପତି ହେଲେ। ହିରଣ୍ୟରୋମାଣ, ମେଘର ପୁତ୍ର, ଉତ୍ତର ଦିଗର ଅଧିପତି ହେଲେ; ଏଠାରେ ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁମାନେ ସଦା ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଚାରି ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁ ସହିତ ପୃଥୁ ପୃଥିବୀର ପ୍ରଥମ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ; ସେ ଯେତେବେଳେ ବିଦାୟ ନେଲେ, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲା, ସେଠାରେ ବୈବସ୍ବତକୁ ପୃଥିବୀର ରାଜା କରାଗଲା। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ହେବା ପରେ ଓ ବୈବସ୍ବତ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଚିହ୍ନିତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ସମସ୍ତ ଚର ଅଚର ଜଗତର ଅଧିପତି ହେଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ଏବେ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର, ମନୁମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏକ କଳ୍ପର ଆୟୁ ଓ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ସାରାଂଶ କହିବି। ଏକାଗ୍ର ମନ ଓ ଶୁଭ୍ର ହୃଦୟରେ ଶୁଣ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ: ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ ‘ୟାମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ସପ୍ତ ଋଷି, ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଆଗ୍ନିବାହୁ, ବିଭୁ ଓ ସବନ ଥିଲେ। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଭବ୍ୟ, ମେଧା, ମେଧାତିଥି, ବସୁ—ଏହି ଦଶଜଣ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି କଲେ। ପ୍ରଳୟର ବିବରଣୀ ସମାପ୍ତ କରି ସେମାନେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏହିପରି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା, ଏବେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ସ୍ୱାରୋଚିଷଙ୍କ ଚାରିଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ଥିଲେ: ନଭୋନଭ, ପ୍ରଭୃତି, ଭାବନ ଓ କୀର୍ତ୍ତିବର୍ଦ୍ଧନ। ଦତ୍ତ, ଅଗ୍ନି, ଚ୍ୟବନ, ସ୍ତମ୍ଭ, ପ୍ରାଣ, କଶ୍ୟପ ଓ ଅର୍ବା ବୃହସ୍ପତି—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ହେଲେ। ସେ ସମୟରେ ଦେବମାନେ ‘ତୁଷିତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ: ହବୀନ୍ଦ୍ର, ସୁକୃତ, ମୂର୍ତ୍ତି, ଆପ ଓ ଜ୍ୟୋତିରଥ ସ୍ମୃତିରେ ଆସନ୍ତି। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସପ୍ତ ପୁଅ, ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ; ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିବରଣୀ। ଏବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୁଣ। ଏବେ ମୁଁ ତୃତୀୟ ଶୁଭ୍ର ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କହିବି; ଏଠାରେ ଉତ୍ତମ ନାମକ ମନୁ ଦଶ ପୁଅ ପ୍ରଜନନ କଲେ। ଇଷ, ଊର୍ଜ, ତନୂଜ, ଶୁଚି, ଶୁକ୍ର, ମଧୁ, ମାଧବ, ନଭସି ଓ ନଭସି— ସହ ଓ ସହସ୍ୟ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଭାନବମାନେ ଦେବ, ଓ ଊର୍ଜମାନେ ସପ୍ତ ଋଷି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କୌକଭିଣ୍ଡି, କୁଟୁଣ୍ଡ, ଦାଳ୍ଭ୍ୟ, ଶଂଖ, ପ୍ରବାହିତ, ମିତି ଓ ସମ୍ମିତି—ଏହି ସପ୍ତ ଯୋଗରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ। ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତର, ଯାହା ‘ତାମସ’ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏପରି: କପି, ପୃଥୁ, ଅଗ୍ନି, ଅକପି ଓ କବି। ଏହିପରି, ଜନ୍ୟଧାମନ ଓ ଔନଉ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ନାମରେ ଥିଲେ; ଏବଂ ସାଧ୍ୟମାନେ ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରର ଦେବ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅକଲ୍ମଷ, ତପୋଧନ୍ବିନ, ତପୋମୂଳ, ତପୋଧନ, ତପୋରାଶି, ତପସ୍ୟା, ସୁତପସ୍ୟା ଓ ପରଂତପ— ତାମସଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ, ଦଶଜଣ, ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି କଲେ; ଏବେ ପଞ୍ଚମ ମନୁ ରୈବତ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା କଥା ଶୁଣ। ଦେବବାହୁ, ସୁବାହୁ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ସମୟ ଋଷି, ହିରଣ୍ୟରୋମ ଓ ସପ୍ତାଶ୍ୱ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଭୂତରାଜମାନେ ଦେବ ଭାବେ ଜଣାଶିଲେ, ପ୍ରକୃତିମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଆସନ୍ତି; ଅବଶ, ତତ୍ୱଦର୍ଶୀ, ବୀତିମାନ, ହବ୍ୟପ, କପି। ମୁକ୍ତ, ନିରୁତ୍ସୁକ, ସତ୍ୱ, ନିର୍ମୋହ, ପ୍ରକାଶକ; ଧର୍ମ, ଶୌର୍ୟ ଓ ବଳରେ ଯୁକ୍ତ—ଏହି ଦଶଜଣ ରୈବତଙ୍କ ପୁଅ। ଭୃଗୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜ, ସହିଷ୍ଣୁ, ନାରଦ, ବିବସ୍ୱାନ, କୃତି—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ବେଳେ ଦେବମାନେ ‘ଲେଖ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି; ବିଭବ ଓ ପୃଥକ୍ଚାନୁ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ମଧ୍ୟରେ ନାମିତ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ବେଳେ, ପଞ୍ଚମ ଦେବ ଦଳ ଥିଲେ; ଏହିପରି ରୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଦଶଜଣ ଚାକ୍ଷୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବଂଶ ଓ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି, ସେମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦେଇଛି।