ଏହି ଉତ୍କଳ ମହାକାବ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି—ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକ ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବଜ୍ର ପରି ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ଦିତିଙ୍କର ଗର୍ଭକୁ ଜୋରଦାର ଭାବରେ ଭାଗ କରିଲେ। ଏହି ଭାଗରୁ ସାତି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାରେ ଚମକୁଥିଲେ। ଏ ସାତି ଶିଶୁ ଚିତ୍କାର କରିବାରେ, ଦାନବ ଶତ୍ରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ନିଷେଧ କଲେ; ତେବେ ତାଙ୍କ ଚିତ୍କାର ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ହରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଅକୁ ଆଉ ସାତି ଭାଗରେ ଭାଗ କରିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ବଜ୍ର ନେଇ, ଗର୍ଭରେ ଉଭୟ ପୁଅମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ପୁନଃ ଭାଗ କରିଲେ; ଏଭଳି ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଚଉଉଣ୍ଯି (୪୯) ହେଲା, ତାଙ୍କ ଚିତ୍କାର ବେଶି ଭୟଙ୍କର ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରି, କହିଲେ—"ପୁନିପୁନି ଚିତ୍କାର କରିବେନି।" ଏହି ଘଟଣା ଉପରେ ବୃତ୍ର ହନ୍ତା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—"କାହା ଦ୍ୱାରା, କେଉଁ ଶକ୍ତିରେ, ଏମିତି ଏମାନେ ପୁନଃ ଜୀବନ ଲାଭିଲେ?" ତାହା ପ୍ରତି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦିତ ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝିଲେ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଉପବାସର ଫଳ ଏହା ଅଟୁଟ ହେଇଛି ବୋଲି ବୁଝିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜାରୁ ମିଳିଥିବା ବି ହେବା ସମ୍ଭବ, କାରଣ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେନି। ଏଉଁ ଭାବରେ ଗର୍ଭରେ ଏକ ଅନେକ ହେଲା, ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଲେ; ଏମିତି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଏହି କାରଣରେ ଏମାନେ ଦେବତା ହେଉ। ତାଙ୍କୁ "ଚିତ୍କାର କରିବେନି" ବୋଲି କହାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏହି କାରଣରେ ଏମାନେ ମାରୁତ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଉ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ। ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଦିତି ପୁନଃ କହିଲେ—"ମୋତେ କ୍ଷମା କର। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁସାରେ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରି ଏହି ଅପରାଧ କରିଛି।" ମାରୁତମାନଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମାନ କରି, ଅମରମୁକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ଦିତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସାଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମାରୁତ ହେଲେ; ଏମାନେ ଦାନବମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେନି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରହିଲେ। ଏଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—"ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣୀ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକର ନାୟକ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—"ପୃଥୁ ଏହି ଭୂମିର ରାଜା ହେଲେ, ସେ ସୋମକୁ ଉଦ୍ଭିଦ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଓ ତପସ୍ୟାର ନାୟକ କରିଲେ; ବରୁଣକୁ ଜଳର ନାୟକ, ବୈଶ୍ରବଣକୁ ଧନ ଓ ରାଜାମାନଙ୍କର ନାୟକ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଗର୍ଭକୁ ତାରା, ପୁରୋହିତ, ଗଛ, ଜଣ୍ଡ ଓ ଲତାମାନଙ୍କର ନାୟକ କରିଲେ।" "ବିଷ୍ଣୁକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର, ଅଗ୍ନିକୁ ଵସୁ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କର, ଦକ୍ଷକୁ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କର, ଶକ୍ରକୁ ମାରୁତମାନଙ୍କର ନାୟକ କରିଲେ।" "ପ୍ରହ୍ଲାଦକୁ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର, ଯମକୁ ପିତୃମାନଙ୍କର, ଶୂଳପାଣିକୁ ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, ପଶୁ, ଭୂତ, ଯକ୍ଷ ଓ ବେତାଳମାନଙ୍କର ନାୟକ କରିଲେ।" "ହିମପର୍ବତକୁ ପର୍ବତମାନଙ୍କର, ସାଗରକୁ ନଦୀମାନଙ୍କର, ଚିତ୍ରରଥକୁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ନାୟକ କରିଲେ।" "ବାସୁକିକୁ ନାଗମାନଙ୍କର, ତକ୍ଷକକୁ ସର୍ପମାନଙ୍କର, ଏଇରାବତକୁ ହାତୀ ଓ ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କର ନାୟକ କରିଲେ।" "ସୁପର୍ଣ୍ଣକୁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର, ଉଚ୍ଚୈଶ୍ରବାସକୁ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କର, ସିଂହକୁ ପଶୁମାନଙ୍କର, ବୃଷକୁ ଗାଈମାନଙ୍କର, ପ୍ଲକ୍ଷକୁ ସମସ୍ତ ଗଛମାନଙ୍କର ନାୟକ କରିଲେ।" "ପ୍ରଥମେ ପିତାମହ ଏମାନଙ୍କୁ ନାୟକ ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଲେ, ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କୁ; ପୂର୍ବ ଦିଗର ରକ୍ଷକ ସୁବର୍ମାଣା ଓ ଅରାତିକେତୁ;" "ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଶଙ୍ଖପଦ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ସକେତୁମନ୍ତ, ଭୂବନାଣ୍ଡଗର୍ଭ ଲୋକମାନଙ୍କର ନାୟକ;" "ଉତ୍ତର ଦିଗର ହିରଣ୍ୟରୋମାଣା, ମେଘମାନଙ୍କର ପୁଅ; ଏମାନେ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଭୂମିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି।" "ଏହି ଚାରି ଦିଗ୍ଗଜ ସହିତ ପୃଥୁ ପ୍ରଥମ ରାଜା ଭୂମିରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ; ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲାପରେ, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତର ଯୁଗରେ ଭୂମିର ରାଜା ଭାବେ ବୈୱସ୍ୱତ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ।" "ଚାକ୍ଷୁଷ ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲାପରେ ବୈୱସ୍ୱତ ଯୁଗ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁତ୍ର ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାୟକ ହେଲେ।" "ଏବେ, ଓ କୁରୁବଂଶୀ, ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତର, ମନୁମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, କଳ୍ପର ଆୟୁ ଓ ତାହାର ସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଣ।" "ଏକଚିତ୍ତ ଓ ଶୁଭ୍ର ହୃଦୟରେ ଶୁଣ, ଓ କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ: ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବତାମାନେ 'ୟାମ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ।" "ସାତି ପ୍ରାଚୀନ ଋଷି—ମାରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଆଗ୍ନିଧ୍ର, ଆଗ୍ନିବାହୁ, ବିଭୁ, ସବନ ଥିଲେ।" "ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଭବ୍ୟ, ମେଧା, ମେଧାତିଥି, ବସୁ—ଏହି ଦଶ ଜଣ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କର ଉତ୍ସରେ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କ ବଂଶ ପ୍ରସାର କଲେ।" "ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରଳୟ ବିବରଣୀ ସମାପ୍ତ କରି, ସେମାନେ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏହିପରି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆସୁଛି।" "ସ୍ୱାରୋଚିଷର ଚାରି ପ୍ରଶସ୍ତ ପୁଅ—ନଭୋନଭ, ପ୍ରଭୃତି, ଭାବନ, କୀର୍ତିବର୍ଧନ।" "ଦତ୍ତ, ଅଗ୍ନି, ଚ୍ୟବନ, ସ୍ତମ୍ଭ, ପ୍ରାଣ, କଶ୍ୟପ, ଅର୍ବା ବୃହସ୍ପତି—ଏହି ସାତି ଜଣ ଏହି ଯୁଗର ସପ୍ତ ଋଷି ହେଲେ।" "ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବତାମାନେ 'ତୁଷିତ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ: ହବୀନ୍ଦ୍ର, ସୁକୃତ, ମୂର୍ତି, ଆପ, ଜ୍ୟୋତିରଥ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।" "ଏହି ସମୟରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ସାତି ପୁଅ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ୱନ୍ତର ବିବରଣୀ, ଏବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆସୁଛି।" "ଏବେ ମୁଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୁଭ୍ର ମନ୍ୱନ୍ତର ବିବରଣୀ କହିବି; ଏଠାରେ ଉତ୍ତମ ନାମକ ମନୁ ଦଶ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।" "ଇଷ, ଊର୍ଜ, ତନୂଜ, ଶୁଚି, ଶୁକ୍ର, ମଧୁ, ମାଧବ, ନଭସି, ନଭସ—" "ସହ ଓ ସହସ୍ୟ; ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଭାନବମାନେ ଦେବତା, ଊର୍ଜମାନେ ସପ୍ତ ଋଷି ଭାବେ ପରିଚିତ।