ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରୃଙ୍ଖଳା ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ମଧୁର ଓ ଗଭୀର କଥା ଆମେ ଏଠାରେ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛୁ। ଦାନ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ମୃତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ; ଯଦିଓ କୌଣସି ପାପ କରିଥାଏ, ଯଦି ସେ ବିଚାର କରି ଦାନ କରେ, ତେବେ ଏହି ଦାନ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ବିଶେଷକରି ଯଦି ଏହି ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ଜମି, ଗୋଉ, କିମ୍ବା ଧନ ଜବରଦସ୍ତି ଦଳିନେଇ, ଏବଂ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ବି କେହି ଏହା ନିବେଦନ କରେନାହିଁ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ଭାବରେ ପରିଚିତ ହୁଏ, ବିଶେଷକରି ବିବାହ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଦାନ ସମୟରେ। ଯେଉଁମାନେ ମୂଢତାବଶତଃ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କୀଟ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଧନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଜୀବ ରକ୍ଷା କଲେ ଆୟୁ ବଢ଼େ। ଅହିଂସା ଫଳରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୋଭା, ଶ୍ରୀ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଏ; ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ପୂଜା କଲେ ପୂଣ୍ୟ ମିଳେ; ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ ହୁଏ। ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରେ, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ରାଜା ପରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ; ଯିଏ ଘାସ ଖାଏ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ନିୟମରେ ସୁଖ ଲାଭ କରେ। ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି, ବାୟୁ ପିଇଥିବା ଲୋକ ବଳିଦାନର ଫଳ ପାଏ; ସଦା ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନରେ ନିପୁଣ ଓ ବେଦ ପାଠରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଏ। ଅହିଂସକ ଲୋକ ବିରାଜ ଲୋକକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଯାହା ଅବିନାଶୀ ଓ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱର୍ଗ; ଯିଏ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ରସ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଗୋଉ ଓ ସନ୍ତାନ ଲାଭ ହୁଏ; ଉପବାସ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଯିଏ ସଦା ଭୂମିରେ ଶୋଇଥାଏ, ସେ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ପାଏ; ଯିଏ ବୀର ଆସନ, ବୀର ଶୟନ ଓ ବୀର ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ହୁଏ। ଉପବାସ, ଦୀକ୍ଷା ଓ ସଂସ୍କାର କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଲେ, ସେ ବୀରତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଶୁଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରେ। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ପୁଣ୍ୟମୟ ଉପଦେଶ ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଆୟୁ, ଜ୍ଞାନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବଳ ବଢ଼ିଯାଏ। ନାରଦ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ରଚିତ ଏହି ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହାଯାଇଛି।” ପୁନି ନାରଦ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ସର୍ବେଶ୍ୱର, ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ନାମକ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ଏହି ସଂସାର କର୍ମ ବନ୍ଧନରୁ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାଏ।” ମହାଦେବ କହିଲେ, “ଶୁଣ, ଏହି ମହା ବ୍ରତ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ଏହା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅଂଶ ରୂପ। ଆଶାବାନଙ୍କୁ ଏହା ଇଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ନିର୍ମୋହୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଏବେ କହୁଛି। କଳିଯୁଗରେ, ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ପାଠ କରେ, ସେ କେଶବଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ପୂଜା କରେ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟା ନ କରିଥିଲେ ବି, କେବଳ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ନାମ ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଆଗମିକ କ୍ରିୟା, ପୁରାଣ, ଯଜ୍ଞ, କୋଟି ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ମିଳେନାହିଁ, ଯଦି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏନାହିଁ। ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଓ ଚିତ୍ତ ଏକାଗ୍ରତା ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ନଥିବା, ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କୁ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ପୂର୍ବକାଳରେ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ଏହା କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପେ ଶରଣାଗତମାନେ ପାଖରେ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ ବି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବ୍ରତ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ହେଲେ, ସୋମ କିମ୍ବା ସୋମସନ୍ତାନ ସହିତ କରିଲେ, କୋଟି କୋଟି ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତର ଉପବାସ କରୁଥିବା ଲୋକ, ଯଦି କୌଣସି ହତ୍ୟାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏଥିଲେ ବି, ବ୍ରହ୍ମା କପାଳ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ହାତରୁ ତୁରନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। କଳି ଯୁଗର ଅସଂଖ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଦେବୀ ମାଧବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ତିନି ମାର୍ଗରେ ବ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ବାହୁବୀର୍ୟଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଏଠରେ ଅଷ୍ଟ ହତ୍ୟା ଭୃଗୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯିଏ ଶତାୟୁଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟରେ ହତ୍ୟା ହୋଇଥିଲେ, ସେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଶକ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ନାମୁଚି ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ପାପ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ପାପ ତ କଥା ହିଁ ନୁହେଁ। ପ୍ରୟାଗ, କାଶୀ କିମ୍ବା ଗୋମତୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ନ ହୁଏ, ମୋକ୍ଷ ମିଳେନାହିଁ। ପ୍ରୟାଗ କିମ୍ବା ଗୋମତୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା କେବଳ ଗୋମତୀ ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଚିରମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଘରେ ବସିଥିବା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥରୁ ବିମୁଖ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସାଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହିଯୋଗ୍ୟ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ କର। ନାରଦ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ମହା ବ୍ରତ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କ’ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷଦାୟି ଭାବରେ ଆପଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ?