ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଅନେକ ମୁଖ ଓ ଦାନ୍ତ ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଜଟାରେ ରାଜା ସର୍ପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କମଳି ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଭିମାନୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ, ନାଶକ ଶକ୍ତିରେ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ୍ୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରେ ଯେକୌଣସି ଆକୃତି ଧାରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, କେହି ଅକୃଶ୍ର, କେହି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମତା ଥିବା, ଅପରାଜେୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭୟଙ୍କର, ଯୋଗୀ ଓ ଯୋଗରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଜଟା ବିକ୍ରାଳ ଭାବେ ହଲୁଚି, ମୁହଁ ଦାନ୍ତ ଚିରିଉଠିଥିଲା, ହାତୀ ଓ ସିଂହର ଶକ୍ତି ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ। କେହି ମଦରେ ମତ୍ତ, ଦୀପର ଆଲୋକ ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ, ଅଜଗଳା ଓ ନାନା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କେବେ ଶାନ୍ତ, କେବେ ହାତୀର ଭଳି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ। ସେମାନେ ହରିଣ, ବାଘ, ସିଂହ ଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ବାଘ ଓ ଭାଲୁ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସର୍ପ ମାଳା ଓ ବାହୁଳୀ ଭାବରେ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଧାଗା ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ସେମାନେ ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଡ୍ଗ, ବଣ, ଦା ଓ ଶୁଳ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ବଜ୍ର, ଗଦା, ମୁସଳ, କାଳଦଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗଣମାନେ ଅଦମ୍ୟ ନାୟକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ, ଯେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ, ମହାଦେବଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଚଲିଗଲା। ଏବେ, ଶିବ ମୃଗ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଚତୁର୍ମୁଖ ଦେବତା, ସଙ୍ଖ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସେବକମାନେ ଓ ସନନ୍ଦନ ସହିତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରାଗଲା। ବୃଷଭ ଉପରେ ବସିଥିବା, ସୋମ, ଯଜ୍ଞର ସମୟ ଶେଷ କରୁଥିବା, ଦିଗ୍ବାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା, ତପ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ବ୍ରହ୍ମର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଅପାର, ପାହାଡ଼ର ନାଥ, ଦେବମାନଙ୍କ ନାଥ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର ହେଲା। ରୁଦ୍ର, ବଜ୍ରକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିବା, ଶିବ, ଚିରିଦେବା, ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ନାଥ, ତପସ୍ବୀଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ହେଲା। ଧୂସର ଓ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି, ବିକଳାଙ୍ଗ, ଯଜ୍ଞକାରୀ, ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ବିକଳ ଚକ୍ଷୁ, ଅଶୁଭ ଚକ୍ଷୁ ଓ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଖପର ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଖପର ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଉତ୍ତମ ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା, ହବିର ଆକୃତି ଓ ହବି ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦୟା କରୁଥିବା, ରୁଦ୍ର ପାଠରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ବିକଳାଙ୍ଗ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଶତ ଆକୃତି ତିଆରି କରୁଥିବା ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ଶୁଭମୁଖୀ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ଵରଦାନ ଦାତା, ଵରାର୍ଥୀ, କୂର୍ମ ଓ ମୃଗ ଆକୃତି ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଖେଳିଖେଳି ଜଟା ଶୋଭିତ, କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ବିଶ୍ୱ ନାମ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ, ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ତ୍ରିନୟନ, ତୁମେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ତ୍ରିପୁରାସୁର ନାଶକ, ଶବ୍ଦ, ମନ ଓ କାୟର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କର। ଏଭଳି ଦକ୍ଷ, ଶରୀରରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଓ ଉପାସନା କଲେ। ସେ ଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଲି; ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ପାଇବ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।" ଏପରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି କହିବା ପରେ, ଦକ୍ଷ ଦେବମାନଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ନିଜ ଗୃହକୁ ଚଲିଗଲେ। ପତ୍ନୀ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦୂଃଖିତ ହୋଇ, ଦେବତା ଗଙ୍ଗାର ତୀରେ ରହି, ସତୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ: "ମୋର ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଗଲେ?" ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ନାରଦ ଭବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସି, କହିଲେ: "ହେ ଦେବମାନଙ୍କ ନାଥ, ସେ ସତୀ ତୁମର ପତ୍ନୀ, ତୁମ ଜୀବନ ସମାନ। ସେ ହିମାବତଙ୍କ ଝିଅ, ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସେ ଭିନ୍ନ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ବେଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିଲେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବତା ଧ୍ୟାନରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ନିଜ କାମ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଦେବତା ସେଠାରେ ରହିଲେ। ଦେବୀ ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପୁନଃ ବିବାହିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭୀଷ୍ମ, ପୁରାତନ କାଳରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା, ତାହା ଏଠାରେ କଥାଯାଇଲା। ଏବେ, ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: "ହେ ଗୁରୁଦେବ, ଦୟାକରି ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମିକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: "ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଚେତସ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ଯୌନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ହେଲା।" "ଏବେ, ହେ କୌରବ, ଶୁଣ; ସେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ବେଳେ, ଦେବ, ଋଷି, ସର୍ପମାନଙ୍କ ଦଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ସମୟରେ, ଲୋକ ଯୌନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଉନଥିଲା; ତେଣୁ ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅସିକ୍ନୀ ଠାରୁ ହଜାର ପୁଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।" "ସେମାନେ ମହାନ୍, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ; ତେବେ ନାରଦ ଏହି ହର୍ୟଶ୍ୱ ନାମକ ଦକ୍ଷପୁତ୍ରମାନେଠାରେ କହିଲେ: 'ପୃଥିବୀର ଉପରେ ଓ ତଳେ ମାପ ଜାଣି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝି, ତୁମେ ବିସ୍ତାରରେ ସୃଷ୍ଟି କର।'" "ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ; ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାରା ଫେରିନାହାନ୍ତି, ତାଳ ନଦୀ ଭଳି ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ। ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ହରାଇଯିବା ପରେ, ଦକ୍ଷ ପୁନି ବିରିଣୀଠାରୁ ହଜାର ପୁଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।" "ସେମାନେ ଶବଳଶ୍ୱ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏକଠି ହେଲେ; ନାରଦ ପୁନି ସେମାନେଠାରେ ପୂର୍ବବତ୍ କହିଲେ: 'ପୃଥିବୀ ଓ ତୁମ ଭାଇମାନେ ମାପି, ଫେରି ଆସି ବିସ୍ତାରରେ ସୃଷ୍ଟି କର।'" "ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ପଥରେ ଚଲିଗଲେ; ଏହାଠାରୁ ଛୋଟ ଭାଇ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କ ପଥ ଚାହେଁନାହାନ୍ତି। ଅନ୍ୟର ପଛେ ଚଲିଲେ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ତେଣୁ ଏହା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।