ଏହିପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଲୋକ ଭାଗ୍ୟହୀନ ହୋଇପଡିଲେ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜନ୍ତୁ ମହାମୁନି ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା, ଅତି ଅହଂକାରରେ ମୁନିଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲେ। ମହେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ହାତୀ ଏୟରାବତର ଶିରା ଉପରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରି, ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ ମୁନିଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇ ଦୟା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ, "ହେ ଶତାଶ୍ୱମେଧୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ଷମା କରିବି ନାହିଁ, ଏଠାରେ ଅଧିକ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।" ଏପରି କହି, ସେ ଚଳିଗଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଏୟରାବତ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଅମରାବତୀକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିଠାରୁ ତିନି ଲୋକ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀହୀନ ହୋଇପଡିଲା। ଯଜ୍ଞ ହେବା ବନ୍ଦ ହେଲା, ତପସ୍ୟା ବିରତି ପାଇଲା, ଦାନ ଦିଆଯିବା ବନ୍ଦ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧ୍ୱଂସ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏପରି ଭାବେ ତିନି ଲୋକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଗ୍ୟହୀନ ଓ ଧର୍ମହୀନ ହେବା ସମୟରେ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦଳିଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପବିତ୍ର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ଦେବମାନେ ନିଜ ଦୁଃଖ କଥା ଶୁଣାଇଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନେଙ୍କୁ ଉଚିତ ଉପାୟ କହି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଧ ମହାସାଗରର ଉତ୍ତର ତୀରକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ପୂଜ୍ୟ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, "ଉଠ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କର।" "ତୁମ ବିନା ଦେବତାମାନେ ପୁନିପୁନି ଦୈତ୍ୟମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଉଛନ୍ତି," ବ୍ରହ୍ମା ଏପରି କହିବା ପରେ, ପଦ୍ମନେତ୍ର ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇଦେବି। ମୁଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା କହିଦେଉଛି—ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଉପଦାନକୁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ମିଳି ଦୁଧ ମହାସାଗର ନିକଟକୁ ଆଣ।" "ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ମଥାନ ଲଠଠି ଭାବେ ଏବଂ ବାସୁକୀ ନାଗକୁ ଦୋରୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କର। ମୁଁ ତୁମ ସହାୟ ଭାବେ ରହିବି, ଏବଂ ତୁମେ ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟ ମିଳି ଅମୃତ ପାଇଁ ସାଗର ମଥନ କର।" ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ସମ୍ମିଳିତ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କର, ଏଠାରେ ଉପଜିବା ଫଳ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଭାଗରେ ପାଇବେ। "ଯେତେବେଳେ ସାଗର ମଥନ ହେବ ଓ ଅମୃତ ଉପଜିବ, ତାହା ପିଇ ଦେବତାମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅମର ହେବେ।" "ମୁଁ ଏପରି କରିବି ଯେ, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ କେବେ ଅମୃତ ପାଇବେ ନାହିଁ, ଦେବତାମାନେ କଠିନ ଶ୍ରମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅମୃତରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବେ ନାହିଁ।" ଏପରି ଭାବେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମିଳି ଅମୃତ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଚକ୍ର କଲେ। ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଉପଦାନକୁ ଏକତ୍ର କରି, ଶରଦ ମେଘ ଭଳି ଧଳା ଦୁଧ ମହାସାଗରରେ ଦେଇଦେଲେ। ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ମଥାନ ଲଠଠି ଓ ବାସୁକୀକୁ ଦୋରୀ ଭାବେ ନେଇ, ସମସ୍ତେ ଜୋରଦାର ଭାବେ ମଥନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାନୁସାରେ ଦେବମାନେ ବାସୁକୀର ପୁଛ ଧରିଥିଲେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ। ବାସୁକୀର ମୁଣ୍ଡଠାରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ଅଗ୍ନିଶ୍ୱାସରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅଜ୍ୱଳିତ ହେଇଗଲେ, ତାଙ୍କ ତେଜ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ଦେବମାନେ ବାସୁକୀର ପୁଛ ନିକଟେ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ମେଘର ବୃଷ୍ଟି ଓ ବାସୁକୀର ପଛ ସ୍ୱାସର ଠଣ୍ଡା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଶିତଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଦୁଧ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ, ଦୁହେଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପିଠ ଉପରେ ବସିଥିଲେ। ପଦ୍ମଜାତ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ହାତରେ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ଧରି ତା’କୁ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ଦୃଢ଼ କଲେ। ତାଳେ, ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁ କୂର୍ମ ରୂପେ ଦୁଧ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ମଥନରେ ପ୍ରଥମେ ସୁରଭି, କାମଧେନୁ ଗାଈ, ଦେବମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଉପଜିଲା। ଦେବମାନେ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଚମତ୍କୃତ ଓ ଅବାକ୍ ହେଇ ଦେଖିଲେ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏହା କ’ଣ?" ତା’ପରେ ଭଗବତୀ ବାରୁଣୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ଲାଲ, ଚଳିବାରେ ଲଡ଼ଖଡ଼ାଇଥିଲେ, ଏକ ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଖୋଲା କେଶ ଓ ରକ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କହିଲେ, "ମୁଁ ବଳଦାୟିନୀ ଦେବୀ, ଦାନବମାନେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।" ଦେବମାନେ ବାରୁଣୀଙ୍କୁ ଅଶୁଚି ଭାବି ତ୍ୟାଗ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିଗଲେ। ପରେ ଦିବ୍ୟ, ଶୁଭ୍ର ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ଉପଜିଲା, ତା’ପରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସାଠି ଲକ୍ଷ ଅପ୍ସରା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବ ଓ ଦାନବ ଉଭୟଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲେ; ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ, ଉଭୟ ଦଳ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଂଶୀଦାର ହୋଇଥିଲେ। ତା’ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉପଜିଲେ, ଯିଏ ଦେବମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ଶିବ, ଜଟାଧାରୀ ଦେବ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପାଇଁ ଚାହିଲେ। "ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ, ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ନେଇଛି," ବୋଲି ଶିବ କହିଲେ, ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ହରଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ମଞ୍ଜୁର କଲେ। ଏହିଠାରେ ଭୟଙ୍କର କାଳକୂଟ ବିଷ ଉପଜିଲା, ଯାହା ଦେଖି ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଭୟଭୀତ ଓ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଇପଡିଲେ। ଏହି ବିଷକୁ ମହାଦେବ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ପାନ କଲେ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ନୀଳକଣ୍ଠ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଅବଶିଷ୍ଟ ବିଷ ନାଗମାନେ ପାନ କଲେ, ଯାହା ଦୁଧ ସାଗରରୁ ଉପଜିଥିଲା। ତା’ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ହାତରେ ଅମୃତ ଭରା କୁମ୍ଭ ନେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ରାଜା ଔଷଧିଧର ଧନ୍ୱନ୍ତରୀଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଶିତଳ ହେଲା।