ମୃତ୍ୟୁରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା ରୋଗ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଦୁଃଖ, ତୃଷ୍ଣା ଓ କ୍ରୋଧ; ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସନ୍ତାନ ଭାବେ ପରିଚିତ ଓ ଅଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏମାନେ କାହାର ଜଣେ ଜୀବନୀ ସାଥୀ କିମ୍ବା ସନ୍ତାନ ନାହାନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କ ଶୁକ୍ର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ଓ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୂପଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର। ଏମାନେ ସବୁବେଳେ ସଂସାରର ସଂହାର କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେଲା, ତାହା କହିବି। କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ପରି ଜଣେ ପୁଅ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଅଂକରେ ନୀଳ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଶିଶୁ ଦେଖାଦେଲା। ସେ ଶିଶୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ାଇଲେ। ଏହା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ତୁମର ନାମ କଣ?" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ତୁମେ କାନ୍ଦୁଛ, ତେଣୁ ତୁମର ନାମ ରୁଦ୍ର; ଏବେ କାନ୍ଦନି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର।" ଏପରି କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶିଶୁ ସାତଥର ଆଉ କାନ୍ଦିଲେ। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଆଉ ସାତଟି ନାମ ଦେଲେ। ଏହି ଆଠ ରୂପ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଠଟି ନିବାସ ନିର୍ମାଣ କଲେ: ଭବ, ଶର୍ବ, ଈଶାନ, ପଶୁପତି, ଭୀମ, ଉଗ୍ର, ମହାଦେବ ଓ ଆଉ ଏକ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସୋମ—ଏହି ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ରୂପ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ରୁଦ୍ର ସତୀଙ୍କୁ ଜୀବନ ସଂଗିନୀ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଡକ୍ଷଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ, ସତୀ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ପରେ ସେ ହିମବତ ଓ ମେନାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରେ ଭଗ୍ୟଶାଳି ଭବ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ବିବାହ କଲେ। ଡକ୍ଷଠାରୁ ଧାତା ଓ ବିଧାତା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଓ ଭୃଗୁଠାରୁ ଖ୍ୟାତି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଭଳି ଦେବୀ ଶ୍ରୀ, ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା ନାରାୟଣଙ୍କ ଜୀବନ ସଂଗିନୀ। ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: "ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କ୍ଷୀରସାଗରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ କନ୍ୟା ଖ୍ୟାତି ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଡକ୍ଷଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳା ଝିଅ କିପରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ? ଉମା କିପରି ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ହିମବତଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା କିଏ ବିବାହ କଲେ? ଏବଂ ଡକ୍ଷ ସହ କଣ ବିରୋଧ ହେଲା? ଦୟାକରି ଏହି କଥା ମୋତେ କହ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: "ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋ ପର୍ଦ୍ଦାଦାଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି। ଏହି ଭଳି ଏକ କଥା ଅଛି: ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁଅ ଦୁର୍ବାସା ଏକଦିନ ଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ବିଦ୍ୟାଧରୀ ଅପସରାଙ୍କ ଗଳାରେ ମନୋହର ମାଲା ଦେଖିଲେ। ସେ ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ମାଲା ମୋତେ ଦିଅ, ମୁଁ ମୋ ଯଟାରେ ପିନ୍ଧିବି।' ବିଦ୍ୟାଧରୀ ଖୁସି ହୋଇ ମାଲା ଦେଲେ, ଦୁର୍ବାସା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାହା ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିଲେ। ଦୁର୍ବାସା ଦେଖୁଥିଲେ ଯେ, ସେ ବିଦ୍ୟାଧରୀ ଅପସରା ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ଭୂଷଣରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, କାରଣ ଏପରି ରମଣୀ ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କର ଅନୁଭବ ନଥିଲା। ତେଣୁ ସେ ଅନ୍ୟଠାରେ ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଦୁର୍ବାସା ଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, ଏକଦିନ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶଚୀଙ୍କ ପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏରାବତ ହାତୀରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ମାଲା ଖୋଲି, ଯେଉଁଥିରେ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଝୁମି ଉଡୁଥିଲେ, ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ମାଲାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଏରାବତ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିଲେ; ମାଲା ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେ, କାଇଳାସ ପର୍ବତରେ ଗଙ୍ଗା ଝରିବା ପରି ଅପୂର୍ବ ଚମକିଲା। କିନ୍ତୁ ଏରାବତ ହାତୀ ମାଲାର ସୁଗନ୍ଧରେ ମତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ତାହାକୁ ଶୂଣ୍ଡରେ ନେଇ ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲା। ଏହା ଦେଖି ଦୁର୍ବାସା ଋଷି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ବାସବ, ରାଜ୍ୟର ଗର୍ବରେ ତୁମର ମନ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଯେ ଶ୍ରୀର ମାଲା ଦେଇଥିଲି, ତାହାକୁ ଆଦର କଲ ନାହିଁ। ଏହି ମାଲା ଭାଗ୍ୟର ନିବାସ, ତୁମେ ତାହାକୁ ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲୁ। ଏହି କାରଣରେ ତିନି ଲୋକର ଭାଗ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେବ।" ତେଣୁ ଏହି କ୍ରୋଧରେ ତିନି ଲୋକର ଭାଗ୍ୟ ହରାଇଯିବ। ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ଏହି କ୍ରୋଧକୁ ଭୟ କରିବେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଅତି ଗର୍ବରେ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ସେ ତୁରନ୍ତ ଏରାବତର ଶରୀରରୁ ଅବତରି, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ନମନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ଷମା କରିବି ନାହିଁ; ଆଉ କିଛି କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ।" ଏହି କଥା କହି ସେ ଚାଲିଗଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ପୁଣି ଏରାବତ ଚଡ଼ି ଅମରାବତୀକୁ ଗଲେ। ଏହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ତିନି ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଭାଗ୍ୟହୀନ ହେଇଗଲା। ଯଜ୍ଞ ହେଉନାହିଁ, ତପସ୍ୟା ବନ୍ଦ ହେଲା, ଦାନ ଦିଆଯିବା ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧ୍ୱଂସ ପଥରେ ଚାଲିଗଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ତିନି ଲୋକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଗ୍ୟହୀନ ଓ ଧର୍ମହୀନ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପୂଜ୍ୟ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର ତୀରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ବାସୁଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଉଠ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କର।