ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, “ତୁମେ ନିଜକୁ ବିଭଜନ କର।” ଏହା କହି ବ୍ରହ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ରୁଦ୍ର ନିଜକୁ ଏକ ନାରୀ ଓ ଏକ ପୁରୁଷ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ପୁରୁଷ ରୂପକୁ ଦଶ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ଏକ ଭାଗ ରଖିଲେ। ଏହିପରି, ନାରୀ ଭାଗକୁ ଶାନ୍ତ, ଉଗ୍ର ଓ ଦୟାଳୁ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ଏହା ପରେ, ରୁଦ୍ର ନିଜକୁ ଅନେକ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ—କିଛି ଶ୍ୟାମ, କିଛି ଉଜ୍ଵଳ। ଏହି ସମୟରେ, ସ୍ଵୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ସ୍ଵାୟଂଭୂବ ମନୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ ମନୁ ରୂପେ ପରିଣତ କରି, ତାଙ୍କ ସହ ଏକ ନାରୀ ଉପଜିଲେ—ସତରୂପା, ଯିଏ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲେ। ସ୍ଵାୟଂଭୂବ ମନୁ ଏହି ସତରୂପାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏହି ଦମ୍ପତି ଠାରୁ ଦେବୀ ସତରୂପା ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ, ଏବଂ ପ୍ରସୂତି ଓ ଆକୂତି ନାମରେ ଦୁଇ ଝିଅ। ପ୍ରସୂତିଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦକ୍ଷ ଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା, ଆକୂତିଙ୍କୁ ରୁଚିଙ୍କୁ। ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଏମାନେ ଝିଅମାନେକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦମ୍ପତିଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣା ଜନ୍ମିଲେ। ଦକ୍ଷିଣା ଓ ଯଜ୍ଞଙ୍କୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ଯଜ୍ଞ ଓ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍କୁ ଦ୍ଵାଦଶ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଯାମ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସ୍ଵାୟଂଭୂବ ମନୁଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଦେବତା ଥିଲେ। ପ୍ରସୂତିଙ୍କୁ ଦକ୍ଷ ଚବିଶ ଝିଅ ଦେଲେ; ତାଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି: ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧୃତି, ପୁଷ୍ଟି, ତୁଷ୍ଟି, ମେଧା, କ୍ରିୟା, ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜା, ଵପୁ, ଶାନ୍ତି, ଋଦ୍ଧି, କୀର୍ତି—ଏହି ତେର। ଧର୍ମ ଏହି ଦକ୍ଷ ଝିଅମାନେକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଏଗାର ଝିଅ ଜନ୍ମିଲେ, ସମସ୍ତେ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ। ଏହି ଝିଅମାନେ ହେଉଛି: ଖ୍ୟାତି, ସତ୍ୟା, ସମ୍ଭୂତି, ସ୍ମୃତି, ପ୍ରୀତି, କ୍ଷମା, ସନ୍ନତି, ଅନସୂୟା, ଉର୍ଜ୍ଜା, ସ୍ୱାହା ଓ ସ୍ୱଧା। ଭୃଗୁ, ଭବ, ମରୀଚି, ଅଙ୍ଗିରା, ମୁଁ (ପୁଲସ୍ତ୍ୟ), ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅତ୍ରି, ଵଶିଷ୍ଠ, ଵହ୍ନି, ଏବଂ ପିତୃମାନେ—ଏହି ଋଷିମାନେ ଖ୍ୟାତି ଆଦି ଝିଅମାନେକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ଦମ୍ପତିମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଇଚ୍ଛା, ଶକ୍ତି, ଶ୍ରୀ, ନିଗ୍ରହ, ଧୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ତୃପ୍ତି, ଲୋଭ, ପୁଷ୍ଟି ଏବଂ ଅନେକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି, ଶିକ୍ଷା, କ୍ରିୟା, ଦଣ୍ଡ, ନୀତି, ନମ୍ରତା, ବୁଝିବା, ଜ୍ଞାନ, ଲଜ୍ଜା, ଶାସନ, ଶୋଭା ଏବଂ ଅନେକ ପୁତ୍ର ଉପଜିଲେ। ଏହିପରି, ସଙ୍କଳ୍ପ, ନିରାପତ୍ତା, ଶାନ୍ତି, ସୁଖ, ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତି, ମହିମା ଧର୍ମଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ। ଇଚ୍ଛା, ଆନନ୍ଦ, ହର୍ଷ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ; ହର୍ଷ ଧର୍ମଙ୍କୁ ନତି। ହିଂସା ଅଧର୍ମଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ମିଥ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ। ଏହି ଦମ୍ପତିଠାରୁ ଝିଅ ଚଳ, ଭୟ ଓ ନରକ ଜନ୍ମିଲେ; ମାୟା ଓ ବେଦନା ଦ୍ୱିତୀୟ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ଉପଜିଲେ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଉପଜିଲା। ମାୟା ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ବେଦନା ଠାରୁ ରୌରବ ନାମକ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମିଲା। ମୃତ୍ୟୁ ଠାରୁ ରୋଗ, ବୃଦ୍ଧା, ଶୋକ, ତୃଷ୍ଣା, କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମିଲେ; ଏମାନେ ଦୁଃଖର ସନ୍ତାନ ଓ ଅଧର୍ମର ଚିହ୍ନ। ଏମାନେ କୌଣସି ପତ୍ନୀ କିମ୍ବା ପୁତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵଗାମୀ ବୀଜର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ଉଗ୍ର ରୂପମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସମସ୍ତେ ସଂସାରର ପ୍ରଳୟ ଅନେଇଥାନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିବି। କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ପରି ଏକ ପୁତ୍ର ଉପଜିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଏକ ନୀଳ ଓ ଲାଲ ଶିଶୁ ଦେଖାଗଲା। ଶିଶୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମର ନାମ କଣ?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମେ କାନ୍ଦୁଛ, ତେଣୁ ତୁମର ନାମ ରୁଦ୍ର। ଏବେ ଆତ୍ମବଳ ରଖ, କାନ୍ଦିବା ଛାଡ।” ଏହିପରେ, ଶିଶୁ ଆଉ ସାତ ଥର କାନ୍ଦିଲେ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଆଉ ସାତ ନାମ ଦେଲେ। ଏହି ଆଠ ରୂପ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଠ ନିବାସ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ: ଭବ, ଶର୍ବ, ଈଶାନ, ପଶୁପତି, ଭୀମ, ଉଗ୍ର, ମହାଦେବ ଓ ଆଉ ଏକ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୋମ—ଏମାନେ ତାଙ୍କର ରୂପ। ଏପରି ରୁଦ୍ର ସତୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ, ସତୀ ନିଜ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ; ତାଙ୍କୁ ହିମବତ ଓ ମେନାଙ୍କ ଝିଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ହେଲା। ପରେ, ଭବ ତାଙ୍କୁ ଆବାର ବିବାହ କଲେ। ଦକ୍ଷଠାରୁ ଧାତା ଓ ବିଧାତା ଜନ୍ମିଲେ, ଭୃଗୁଠାରୁ ଖ୍ୟାତି ଜନ୍ମିଲେ। ଦେବୀ ଶ୍ରୀ, ଯିଏ ଦେବତା ନାରାୟଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: “ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଶିର୍ଷ ଦୁଧ ସାଗରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ଭୃଗୁଙ୍କ ଝିଅ ଖ୍ୟାତି ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହା କିପରି?” “ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶୁଭ ଝିଅ କିପରି ନିଜ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ? ଉମା କିପରି ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଲେ? ହିମବତଙ୍କ ଝିଅକୁ ଦେବତା କିପରି ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ? ଦକ୍ଷଙ୍କ ସହ କିପରି ବିରୋଧ ହେଲା? ବରିଷ୍ଠ, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: “ଓ ରାଜା, ଏଠି ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ଶୁଣ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରୀଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ମୋର ପୁରୁଷ ଠାରୁ ଶୁଣିଛି। ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ବାସା ଏ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ଜାତି ମହିଳାଙ୍କ ଗଳାରେ ଫୁଲର ମାଳା ଦେଖିଲେ। ସେ ମହିଳାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ‘ମାଳା ଦିଅ, ମୁଁ ମୋ ଜଟାରେ ପିନ୍ଧିବି।’ ଏପରି ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ମହିଳା ଖୁସି ହୋଇ ମାଳା ଦେଲେ; ଦୁର୍ବାସା ମାଳା ନେଇ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିଲେ।