ହେ ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ନିଜ ମନରେ ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେଉଠାରେ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଵର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ, ସଦାଚାରୀ ଏବଂ ଧୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ମନ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଶୁଦ୍ଧ, ଧର୍ମରେ ନିର୍ମଳ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ମନକୁ ପବିତ୍ର ରଖି, ପରମ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ; ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ—ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମକୁ—ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେହି ପରମ ପଦକୁ ଅଧିଗମ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ସମୟରେ ‘କାଳ’ ବା ବିରିଞ୍ଚି ନାମକ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ସଂସାରରେ ପତନର କାରଣ ହେଲା—ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଅସାର। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଧର୍ମର ବୀଜ ଠାରୁ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଲୋଭ ରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ରାଜା, ସେହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାମ ଓ ତଦ୍ସମ ଗୁଣର ଉଦୟ କରାଇଦେଲା। ତାପରେ, ସେମାନଙ୍କ ଜନ୍ମଜାତ ସାଧନା ବିପୁଳ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ନାହିଁ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆଠଟି ସିଦ୍ଧି, ଯେପରିକି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଇତ୍ୟାଦି, ଦେଖାଦେଲା। ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି କ୍ଷୀଣ ହେବା କିମ୍ବା ଶେଷ ହେବା ଲାଗିଲା, ଏବଂ ପାପ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଜନିତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ସେମାନେ ଦୂର୍ଗ—ପାହାଡ଼ିଆ, ଜଙ୍ଗଲିଆ, ଜଳାଶୟ, ଅରଣ୍ୟ ଦୂର୍ଗ, ଏବଂ ନଗର, ଗ୍ରାମ ଇତ୍ୟାଦି ତିଆରି କଲେ। ସେମାନେ ଏହି ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଘର ବନେଇଲେ, ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଶୀତ, ତାପ ଓ ଅନ୍ୟ ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ଠାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ। ଏପରି ଭାବେ ଏହି ସମସ୍ତ ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସେମାନେ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ଓ କୌଶଳୀ ଶିଳ୍ପ ଅଧିଗମ କଲେ। ତାପରେ ଧାନ, ଯବ, ଗହୁଁ, ମଣ୍ଡିଆ, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, କୋଦୋ, ଚିନା—ଏହି ସବୁ ଅନ୍ନ ଓ ଦାଳ ଉତ୍ପାଦିତ ହେଲା। ବିରି, ମୁଗ, ମସୁରି, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ, ଅଢ଼କ, ଚଣା ଓ ଭଙ୍ଗ—ଏମିତି ସତରଟି ଦାଳ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ହେଉଛି ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକ, ରାଜା; ଏବଂ ଚୌଦ୍ଦଟି ଚାଷ ଓ ଅଚାଷ ଅନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଧାନ, ଯବ, ବିରି, ଗହୁଁ, ମଣ୍ଡିଆ, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ—ଏହି ସାତଟି; ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛି କୁଳଥ। ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ବର୍ତ୍ତୁଳ, ଗବେଧୁକ, ବେଣୁୟବ, ମର୍କଟକ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ରାଜା। ଏହି ଚୌଦ୍ଦଟି ଚାଷ ଓ ଅଚାଷ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଯଜ୍ଞ ଉପଯୋଗୀ ମନାଯାଏ; ଏହିଁ ଯଜ୍ଞ ସିଦ୍ଧିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ। ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ମିଶି ଜୀବମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ; ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ଯଜ୍ଞ କରିବା, ରାଜା, ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରକ। ସେହି ଯୁଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ରାଜନ, ସେ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ, ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଳକ, ସେ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ନିୟମିତ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଲୋକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ନାମକ ସ୍ଥାନ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ରାଜା; ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକ। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ମାରୁତ ଲୋକ, ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସେବାରେ ନିପୁଣ ଶୂଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ। ଅଷୀ ଅଠି ହଜାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଏବଂ ଗୁରୁସଙ୍ଗୀ ଅନୁଷ୍ଠାନୀମାନେ, ଏକେଠାରେ ସ୍ଥାନ ପାଆନ୍ତି। ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକ ଲୋକ, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ ନାମକ ସ୍ଥାନ। ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ଅମୃତ ସ୍ଥାନ—ବ୍ରହ୍ମର ପରମ ଧାମ; ଏହିଁ ସେହି ଏକାନ୍ତବାସୀ, ସଦା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଧ୍ୟାନରତ ଯୋଗୀମାନେ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସେହି ପରମ ସ୍ଥାନ ଋଷିମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଏହି ଆଗମନ-ଗମନରେ ଘୂରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଆଜି ବି, ଯେଉଁମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣି ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତାମିସ୍ର, ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର, ମହାରୌରବ, ରୌରବ—ଏହି ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ତଳୱନ (ତଳୱୃକ୍ଷ ଜଙ୍ଗଲ), କାଳସୂତ୍ର, ଅବୀଚି—ଏହି ସବୁ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରନ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞକୁ ବାଧା ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରୁ ମାନସ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ଅଙ୍ଗରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶରୀରିକ ଶକ୍ତି ସହିତ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲି, ସେମାନେ—ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ—ସମସ୍ତେ ତ୍ରିଗୁଣର ଅଧିନରେ ବସିଥିବା। ଏହିପରି ଚଳ-ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ସେ ନିଜ ସଦୃଶ ଅନ୍ୟ ମାନସ ପୁତ୍ରମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଭୃଗୁ, ମୋତେ (ନାରଦ), ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା। ମାରୀଚି, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି, ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ମାନସ ପୁତ୍ର; ଏହି ନଉଜଣ ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାଣରେ ପ୍ରସ୍ଥାପିତ। ସନନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତି ହେଲେ ନାହିଁ, ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ; ଏମିତି ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏକ ବିପୁଳ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ତିନି ଲୋକକୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିବାକୁ ସମର୍ଥ; ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଏକ ଦହନଶୀଳ ଅଗ୍ନିର ଦଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।