ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ତର ମୁଖରୁ ଅନୁଷ୍ଠୁପ୍ ଓ ସୌବୈରାଜ ଛନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଅବୟବରୁ ନାନା ପ୍ରକାର ଆକୃତିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା, ଦାନବ, ପିତୃଗଣ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ସିଂହ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଓ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏଭଳି ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ କରିଥିଲେ, ସେହି କ୍ରିୟାଗୁଡିକୁ ପୁନଃ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, କେହି ହିଂସା ଓ ଅହିଂସା, କେହି କ୍ରୂରତା ଓ କ୍ଷମା, କେହି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, କେହି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁକୂଳ ଫଳ ମିଳିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ବିନ୍ୟାସ କଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାମ, ଆକୃତି ଓ କର୍ମ ଓ ବିଭିନ୍ନତାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଥମେ ବେଦର ଶବ୍ଦ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ନାମ ବେଦରେ ଯେପରି ଶୁଣାଯାଏ, ସେହିପରି ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଗଲା। ଋତୁମାନେ ଯେପରି ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଓ ଆକୃତି ଆସେ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ଇଚ୍ଛା ଓ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ପୁନଃ ପୁନଃ ଏହି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମାନବୀୟ ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଏହା କଲେ ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ। ସେ କିପରି ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣର ଜନ୍ମ କଲେ? ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ମ କ’ଣ? ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ତେବେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ସୃଷ୍ଟିର ଇଚ୍ଛା ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରଜୋଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ବକ୍ଷଦେଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଯେଉଁମାନେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ମିଶ୍ରିତ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଜଂଘାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପାଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତମୋଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ। ଏଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡିକ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ପାଦ, ଜଂଘା, ବକ୍ଷ ଓ ମୁଖରୁ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ। ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ଧର୍ମମୟ ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ କ୍ଷେମର କାରଣ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସେମାନେ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ସଦ୍କର୍ମରେ ଲିନ, ଅନ୍ୟାୟ ଆଚରଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଧାର୍ମିକ ଓ ନୀତିମାନ। ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଅଥବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ଧୃଢ ଚିତ୍ତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ନିର୍ମଳ ଧର୍ମାଚରଣରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ—ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମ—କୁ ଦେଖିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପରମ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ। ତାପରେ, କାଳ ବା ବିରିଞ୍ଚି ନାମକ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ଭୟଙ୍କର, ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅନିର୍ଥକ ସଂସାରର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଧର୍ମ ଓ ଲୋଭର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରଜସ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଏହାର ଫଳରେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଜନ୍ମଜାତ କୌଶଳରେ ଅଧିକ ସମୃଦ୍ଧି ପାଉନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆଠ ଶକ୍ତିମାନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଓ ପାପ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ପରେ ସେମାନେ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳାଶୟ, ଅଟବୀ ଓ ନଗର ଏବଂ ଗ୍ରାମ ଭଳି ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କଲେ। ସେମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଘର ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଶୀତ, ତାପ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କରିଲା। ଏଭଳି ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସେମାନେ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ଓ ଶିଳ୍ପରେ ପ୍ରବୀଣତା ଅর্জନ କଲେ। ଚାଉଳ, ଯବ, ଗହୁଁ, କଙ୍ଗୁ, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, କୋଦ୍ରବ ଓ ଚିନା—ଏହି ଧାନ୍ୟ ଓ ଦାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କଳା ଉଡଦ, ମୁଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ, ଅଢ଼କ, ଚଣା ଓ ଭଙ୍ଗ—ଏହି ଦାଳ ମୋଟ ସତରଟି ମନେ ରଖାଯାଏ। ଏହିଗୁଡିକ ଚାଷ ହେଉଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ, ସେଥିରେ ଚୌଦ୍ଦଟି ଚାଷ ଓ ଅଚାଷ ଧାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଚାଉଳ, ଯବ, କଳା ଉଡଦ, ଗହୁଁ, କଙ୍ଗୁ, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ—ଏହି ସାତଟି; ଏଠି କୁଳଥ ଅଷ୍ଟମ। ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ବର୍ତ୍ତୁଳ, ଗବେଧୁକ, ବେଣୁୟବ, ମର୍କଟକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏହି ଚୌଦ୍ଦଟି ଚାଷ ଓ ଅଚାଷ ଧାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ସେମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ; ଏହିଥିପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ପରାପର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭକର। ଏହି ଯୁଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥାନ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।