ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଦେହରୁ ମାନବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରଥମ ଦେହକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶୀଘ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ। ସେ ଦେହ ଆଲୋକରେ ପରିଣତ ହୋଇ, ଯାହାକୁ ପ୍ରଭାତ ବେଳା (ଉଷା କାଳ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଆଲୋକ ଆସିବା ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନବମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ ଉଦିତ ହେଲେ। ରାଜନ୍, ଏହି ବେଳାରେ ସେମାନେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଆଲୋକ, ରାତି, ଦିନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା—ଏହି ଚାରିଟି ବିଷୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅଂଶ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦେହ ତିନିଟି ଗୁଣର ସମ୍ପୃକ୍ତ ଥିଲା। ପୁନର୍ବାର ସେ ଶୁଦ୍ଧ ରଜୋଗୁଣର ଦେହ ଧାରଣ କଲେ। ଏହା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭୋକରୁ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହି କ୍ରୋଧ ଭୋକର ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଭୋକରେ କ୍ଷୁଦାର୍ତ୍ତ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଅଜଗର ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଖାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଉଥିଲେ। ଯେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା,” ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରିବା,” ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଏମିତି ଦେଖି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର କେଶ ଝଡିପଡିଲା। ଯେଉଁମାନେ ମୁଣ୍ଡ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁନି ନୂତନ ମୁଣ୍ଡ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ଘସୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସର୍ପମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାରୁ ସେମାନେ ନାଗ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧର ଅବତାର ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମାଂସ ଭୋଜୀ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଗାଈ ଦୁଧ ପାନ କରିଥିବା ବେଳେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥାତ୍ ଭାଷା ପାନ କରିଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏମିତି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମା, ସେହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ଚାତିରୁ ପକ୍ଷୀ, ମୁହଁରୁ ଛାଗ, ପେଟରୁ ଗାଈ ଓ ମହିଷ, ଚରଣରୁ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗଧା, ବନ୍ୟ ଗାଈ, ହରିଣ, ଉଣ୍ଟ, ଖଚ୍ଚର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜାତି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କେଶରୁ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଥିବା ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହା ସବୁ ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, କଳ୍ପ ଉଷାକାଳରେ ଘଟିଲା। ଏପରେ, ସଠିକ ଭାବରେ ପଶୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପାଦନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନେଠାରୁ ଗାଈ, ଛାଗ, ମହିଷ, ଭେଡ଼ା, ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର ଓ ଗଧାକୁ ଯଜ୍ଞାର୍ଥ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଏହିମାନେ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ ଭାବେ ପରିଚିତ। ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ—ମାଂସଭୋଜୀ, ଦ୍ୱିଖୁର, ହାତୀ, ବାନର, ପକ୍ଷୀ, ଉଣ୍ଟ ଓ ସର୍ପମାନେ—ଏହି ସବୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଋଚ୍ଛ, ତ୍ରିବୃତ୍, ସୋମ, ରଥନ୍ତର; ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ, ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ, ପଞ୍ଚଦଶ ଷ୍ଟୋମ; ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁରୁ ବୃହତ୍ସାମନ୍, ଉକ୍ଥ, ସାମମନ୍ତ୍ର, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ, ସପ୍ତଦଶ ଷ୍ଟୋମ; ପଶ୍ଚିମ ମୁହଁରୁ ବୈରୂପ, ଅତିରାତ୍ର, ଏକୋଇଶ ଷ୍ଟୋମ, ଅପ୍ତୋର୍ୟାମ; ଉତ୍ତର ମୁହଁରୁ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ସୌବୈରାଜ ଓ ଅନେକ ରୂପ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏପରେ, ଦେବ, ଦାନବ, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ସେହି କଳ୍ପାରମ୍ଭରେ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ। ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ସିଂହ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ସର୍ପ—ଏହି ସବୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ, ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଜଡ ଓ ଚେତନ ପ୍ରକୃତି, ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ କର୍ମ ସେମାନେ କରିଥିଲେ, ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିରେ ସେହି କର୍ମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଉପର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ହିଂସା ବା ଅହିଂସା, ଶାନ୍ତି ବା କ୍ରୂରତା, ଧର୍ମ ବା ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଥିଲେ ଓ ସେହିପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ, ଜୀବମାନେ ଓ ଦେହରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭାଗ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାମ ଓ ରୂପ, କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତା, ଦେବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭେଦ କରି, ଏହି ସବୁକୁ ବେଦର ଶବ୍ଦରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କଲେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ନାମ ବେଦରେ ଯେପରି ଶୁଣାଯାଏ, ସେହିପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନାମ ଦେଇଥିଲେ। ଋତୁଗତ ଭାବେ ଯେପରି ନିୟମିତ ରୂପ ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଯୁଗାରମ୍ଭରେ ଏହି ସ୍ଥିତିମାନେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆବୃତ୍ତି କରି, ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୁନଃପୁନଃ କରିଥିଲେ। ଏଠି ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ, “ଏହି ମାନବ ସୃଷ୍ଟି କଥା ଆପଣ କୁହିଛନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଏହା ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏହା ଅଧିକ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ। ସେ କିପରି ସମାନ ରଙ୍ଗ ଓ ଗୁଣର ଲୋକମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ? ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିୟତ କର୍ମ କ’ଣ? ଏହା ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ମୁହଁରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଚାତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ମିଶ୍ରିତ, ସେମାନେ ଜଂଘାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଚରଣରୁ ତମୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଚାରି ପ୍ରକାରର ଵର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର; ଚରଣ, ଜଂଘା, ଚାତି ଓ ମୁହଁରୁ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯଜ୍ଞ ସାଧନ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ, ଏହି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ। ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବର୍ଷା ପ୍ରଦାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଧର୍ମମୟ ଯଜ୍ଞ ହିଁ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ସେମାନେ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ସଦ୍କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଅପଥ ଛାଡିଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନ୍ୟାୟପଥରେ ଅଟୁଟ।