ଓ ରାଜା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିବାରେ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି କୃପାର ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଚାରି ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି—ପ୍ରତିକୂଳତା, ସାଧନା, ଶକ୍ତି ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି। ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଭୂତାଦି ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ଗତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତାଦିକ ଜୀବମାନେ ଆଶାକୁ ଧରିଥିବା, ଉତ୍ସାହ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଭୂତାଦିକ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏଭଳି, ରାଜନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ଛଅଟି ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମ ହେଉଛି 'ମହତ୍' ସୃଷ୍ଟି, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି। ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ତନ୍ମାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି; ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ସୃଷ୍ଟି। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରାକୃତ ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଚତୁର୍ଥଟି ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥାୟୀ ଜୀବମାନେ। ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏହା ପଶୁ ସୃଷ୍ଟି; ପରେ ଷଷ୍ଠଟି ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ସପ୍ତମଟି ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ନଳି ଥିବା ଜୀବମାନେ, ଯାହା ମାନବ ସୃଷ୍ଟି; ଅଷ୍ଟମଟି କୃପାର ସୃଷ୍ଟି, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ, ଏବଂ ତାମସିକ ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ତିନିଟି ପ୍ରାକୃତ ସୃଷ୍ଟି; ନବମଟି କୌମାର ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ପ୍ରାକୃତ ଓ ବିକୃତ ଦୁଇଁ ଭାବରେ ଅଟୁଟ। ଏଭଳି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନବଟି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକୃତ ଓ ବିକୃତ ଭାବରେ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚର ମୂଳ କାରଣ। ଏହା ପରେ ଭୀଷ୍ମ ରାଜା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଆଚାର୍ୟଙ୍କର କଥା ଅପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ଶୁଣିଛି, ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଳୟରେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଦେବତା ଠାରୁ ଅଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ମନରୁ ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଚାରି ଦଳ—ଦେବତା, ଅସୁର, ପିତୃ, ମାନବ—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଜୀବମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିମ୍ନ ଅଂଶରୁ, ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ପ୍ରଥମେ ଅସୁରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ପରେ ସେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଦେହକୁ ବିଦାୟ କଲେ। ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ରାତି ହେଲା; ପରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଭରିଥିବା ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ଦିନ ହେଲା, ଯାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣରେ ଅଧିକ। ଏହିପରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସୁରମାନେ ରାତିରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ଦିନରେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ, ଯାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣରେ ଏକାଧିକ। ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପିତୃମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ପରେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ସାନ୍ଧ୍ୟା, ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ, ହେଲା; ପରେ ରଜସ୍ ଗୁଣରେ ଏକାଧିକ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ଦେହରୁ, ରଜସ୍ ଗୁଣ ଅଧିକ ଥିବା, ମାନବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଥମ ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ଦେହ ପ୍ରଭା, ଯାହା ପ୍ରଭାତ ସାନ୍ଧ୍ୟା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ହେଲା; ପ୍ରଭା ଆସିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନବ ଓ ପିତୃମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଓ ରାଜା, ସାନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା; ପ୍ରଭା, ରାତି, ଦିନ, ସାନ୍ଧ୍ୟା—ଏହି ଚାରିଟି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦେହ ତିନି ଗୁଣ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ପରେ ସେ ରଜସ୍ ଗୁଣରେ ଏକାଧିକ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ। ଏହା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଭୋକରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମିଲେ; ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭୋକରେ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଲେ। ସେହି ଦୃଢ଼ ଜୀବମାନେ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ଯେଉଁମାନେ କହିଲେ 'ଆମେ ସେକୁ ରକ୍ଷା କରିବା', ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ 'ଆମେ ଖାଇବା', ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ହେଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚୁଲ୍ ଝଡିଯିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ମୁଣ୍ଡ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁନଃ ନୂତନ ମୁଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ତାଙ୍କର ଗଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ସର୍ପମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାରୁ ସେମାନେ ନାଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପରେ, କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି କ୍ରୋଧ ଅବତାର ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏମାନେ ଭୟଙ୍କର, ପିତାମ୍ବର ରଙ୍ଗର, ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗାଉଁ ଦୁଧ ପିଇବା ସମୟରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଶବ୍ଦ ପିଇବା ସମୟରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଚାତିରୁ ପକ୍ଷୀ, ମୁଖରୁ ଛାଗ, ପେଟରୁ ଗାଉଁ ଓ ମହିଷ, ପଦରୁ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗଧା, ବନ୍ୟ ଗାଉଁ, ହରିଣ, ଉଠ, ଖଚ୍ଚର ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଚୁଲ୍ ଠାରୁ ଔଷଧୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଫଳ ଓ ମୂଳ ସହିତ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ଓ କଳ୍ପ ଉଷାରେ। ପଶୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ: ଗାଉଁ, ଛାଗ, ମହିଷ, ଭେଡ଼ା, ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର, ଗଧା। ଏହି ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୃହୀତ ପଶୁ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ; ଏବେ ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଶୁଣ: ମାଂସ ଭକ୍ଷକ, ଦ୍ୱିଖୁରୀ, ହାତୀ, ବାନର ଚତୁର୍ଥ, ପକ୍ଷୀ। ଉଠ ଷଷ୍ଠ ପଶୁ, ରେପ୍ଟାଇଲ୍ ସପ୍ତମ; ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଋଚ୍ ମନ୍ତ୍ର, ତ୍ରିଭୃତ୍, ସୋମା, ରଥାନ୍ତର।