ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଭୁ ଏକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହା କ୍ଷମାତାଶୀଳ ନଥିବା ଦେଖି, ସେ ଏକ ନୂତନ ଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର ଚିନ୍ତନ କଲେ। ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନରୁ ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍ ନାମକ ଏକ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଯେମିତି ଗୋଉ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ, ସାଧାରଣତଃ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ; ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦିଗବାହି, ତେଣୁ ସେମାନେ ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ ଠିକ୍ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ, ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବନ୍ତି; ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ୨୮ ପ୍ରକାରର ଜୀବମାନେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱଳା ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପରସ୍ପରେ ଅନ୍ଧକାରେ ବିଲୀନ। ପ୍ରଭୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷମାତାଶୀଳ ନଥିବା ଭାବି, ପୁନଃ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏହି ଧ୍ୟାନରୁ ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଏବଂ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତ। ଏହି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ଜୀବମାନେ ସମୃଦ୍ଧି, ଆନନ୍ଦ ଓ ସଫଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୱଳା ଓ ବାହ୍ୟ ଦ୍ୱଳା ଦ୍ୱୟରେ ଚମକୁଛନ୍ତି। ଏହି ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି, ଦେବତାମାନଙ୍କର, ସନ୍ତୁଷ୍ଟିର ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଇଛି; ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସଫଳ କରିବା ପରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷମାତାଶୀଳ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟିର ଚିନ୍ତନ କଲେ, ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର କ୍ଷମାତାଶୀଳ ନଥିବା ଦେଖି। ତାଙ୍କର ଏହି ଧ୍ୟାନରୁ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଏକ କ୍ଷମାତାଶୀଳ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଅବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କାର୍ଯ୍ୟ ତଳକୁ ବାହି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଅବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଚମକୁଥିବା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଓ ରଜସ୍ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ବିପୁଳ, ପୁନଃପୁନି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ; ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୱଳା ଓ ବାହ୍ୟ ଦ୍ୱଳା ଦ୍ୱୟରେ ଚମକୁଥିବା ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମାନବମାନେ, ଏବଂ କ୍ଷମାତାଶୀଳ। ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି ଅନୁଗ୍ରହର, ଚାରିପ୍ରକାରରେ ସ୍ଥିତ: ପ୍ରତିକୂଳତା, ନିର୍ବାହ, ଶକ୍ତି ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି। ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି, ଭୂତାଦି, ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଗତ କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତାଦିକାଗୁଡିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅଧିକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ସେମାନେ ସ୍ଵଭାବ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ହେ ରାଜା, ଏଠାରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି: ପ୍ରଥମ ମହତ୍ର ସୃଷ୍ଟି, ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର; ଦ୍ୱିତୀୟ ତନ୍ମାତ୍ରାଗୁଡିକର, ଭୂତସୃଷ୍ଟି; ତୃତୀୟ ବୈକାରିକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୃଷ୍ଟି। ଏହିପରି ଏହି ପ୍ରାକୃତ ସୃଷ୍ଟି ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଚତୁର୍ଥ, ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି, ମୂଳ ସ୍ଥିର ଜୀବମାନେ। ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍ ପଶୁସୃଷ୍ଟିର ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ; ଏହାପରେ ଷଷ୍ଠ, ଦେବତାମାନଙ୍କର, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍। ସପ୍ତମ, ବାକ୍-ଚ୍ୟାନେଲ ଥିବା ଜୀବମାନେ, ମାନବସୃଷ୍ଟି; ଅଷ୍ଟମ, ଅନୁଗ୍ରହ ସୃଷ୍ଟି, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ତାମସିକ। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଥମ ତିନି ପ୍ରାଥମିକ; ନବମ, କୌମାର ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାଥମିକ ଓ ବିକୃତ ଦୁହେଁ। ଏପରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ନବଟି ସୃଷ୍ଟି — ପ୍ରାଥମିକ ଓ ବିକୃତ — ଏହି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ହେବାରେ ବିବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ଏଠି, ଆପଣ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ତିବ୍ର ବିବରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ନିଜ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ତେଣୁ ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ନପାଇ, ବିଲୟକାଳେ ଉପସାମ୍ ହେଉଛନ୍ତି। ଦେବତା ଠାରୁ ଅଚଳ ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାର। ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାବେଳେ, ମନସ୍ଜ ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାପରେ ଚାରି ଶ୍ରେଣୀ — ଦେବତା, ଅସୁର, ପିତୃ, ମାନବ — ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଜୀବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହି, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାରୁ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଜୀବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସୃଷ୍ଟିକୁ ଚାହି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ତଳ ଅଂଶରୁ ପ୍ରଥମେ ଅସୁରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଦୂଷ୍ଟ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ ହେବାପରେ ରାତି ହେଲା; ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାପରେ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉପଲବ୍ଧ କଲେ। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭରିତ ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବାପରେ ଦିନ ହେଲା, ଯାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତେଣୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସୁରମାନେ ରାତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ଦିନରେ। ପ୍ରଭୁ ପୁନି ଏକ ଦେହ ନେଲେ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ପିତୃମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପ୍ରଭୁ ଏହି ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ ହେବାପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା — ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ — ହେଲା। ପ୍ରଭୁ ପୁନି ଏକ ଦେହ ନେଲେ, ରଜସ୍ ଭରିତ। ଏହି ଦେହରୁ ମାନବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପ୍ରଭୁ ଏହି ପ୍ରଥମ ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ଦେହ ଉଷା — ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟା — ହେଲା; ଉଷାକାଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନବ ଓ ପିତୃମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଉଷା, ରାତି, ଦିନ, ସନ୍ଧ୍ୟା — ଏହି ଚାରିଟି ପ୍ରଭୁଙ୍କର। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦେହ ତିନି ଗୁଣରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ପ୍ରଭୁ ଏକ ରଜସ୍ ଭରିତ ଦେହ ନେଲେ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଭୋକରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭୋକରେ ନିର୍ମିତ, ପ୍ରଭୁ ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟ ଜୀବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ବିକୃତ ଜୀବମାନେ ଖାଇବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଯେଉଁମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା", ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ଖାଇବା", ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପ୍ରଭୁ ଏହା ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଚୁଲ ଝଡିଗଲା। ଯେଉଁମାନେ ମୁଣ୍ଡ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁନି ନୂତନ ମୁଣ୍ଡ ପାଇଲେ; ସେମାନେ ଭୂମିରେ ଲୁହି ଚାଲିଥିଲେ, ତେଣୁ ନାଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାରୁ ସେମାନେ ସର୍ପ ଭାବରେ ପରିଚିତ।